AI-geletterdheid 2026
Van Artikel 4-verplichting naar passende maatregelen en interne registratie. Gebaseerd op de gewijzigde wettekst en de AP-handreiking.
1. Management samenvatting
Artikel 4 geldt sinds 2 februari 2025. Sinds 27 juli 2026 moeten aanbieders en gebruiksverantwoordelijken maatregelen nemen om de ontwikkeling van AI-geletterdheid te ondersteunen bij personeel en andere personen die namens hen AI-systemen exploiteren en gebruiken. De wet vereist geen specifiek individueel niveau, standaardcursus of certificaat.
De Autoriteit Persoonsgegevens (AP) publiceerde in maart 2025 een handreiking met vier praktische stappen: identificeren, doelen bepalen, uitvoeren en evalueren. Deze methode kan organisaties helpen hun aanpak periodiek te beoordelen.
Dit handboek vertaalt de wettelijke verplichting naar een werkbaar plan. U vindt hierin een rollenmatrix, een 12-maanden implementatieplan, praktische indicatoren en een checklist voor interne beoordeling.
- Compliance officers en juridisch adviseurs die Artikel 4-compliance moeten borgen
- HR- en opleidingsmanagers die trainingsprogramma's moeten opzetten
- Bestuurders en directieleden die eindverantwoordelijk zijn voor AI-governance
- IT-managers die AI-systemen beheren en inkopen
2. De wettelijke context
De EU AI Act introduceerde AI-geletterdheid als een van de eerste verplichtingen. Verordening (EU) 2026/1744 wijzigde de tekst van Artikel 4 met ingang van 27 juli 2026.
Artikel 4: kernpunten
Handhavingstijdlijn
Artikel 4 kent geen afzonderlijk vast boetebedrag. Nationale markttoezichtautoriteiten kunnen vanaf augustus 2026 proportionele sancties of andere handhavingsmaatregelen toepassen op basis van nationaal recht en de omstandigheden van het geval.
3. Praktisch model uit de AP-handreiking
De AP heeft een praktisch model aangereikt. De handreiking "Aan de slag met AI-geletterdheid" uit maart 2025 beschrijft een cyclus van vier stappen die organisaties kunnen gebruiken voor hun eigen aanpak.
Breng in kaart welke AI-systemen worden gebruikt, door wie, voor welk doel. Inclusief shadow AI en ingekochte tools met AI-componenten. Zonder deze inventarisatie is gerichte training onmogelijk.
Stel per rolgroep passende leerdoelen en maatregelen vast. Een eindgebruiker heeft een andere context dan een compliance officer of bestuurder. Documenteer de afweging in competentieprofielen.
Ontwikkel en lever training die past bij de vastgestelde doelen. Combineer methoden: e-learning voor basiskennis, workshops voor verdieping, praktijkoefeningen met eigen AI-tools. Documenteer deelname en resultaten.
Beoordeel of de maatregelen nog bij rollen, systemen en risico's passen. Assessments, praktijktoetsen en feedback kunnen helpen. Artikel 4 schrijft geen vaste herhaaltermijn voor.
Bron: AP-handreiking "Aan de slag met AI-geletterdheid", maart 2025.
Kernpunt: een certificaat is geen wettelijke eindstreep. Een periodiek beoordeelde aanpak met rollen, maatregelen en interne registraties maakt keuzes beter uitlegbaar.
4. Rollenmatrix: wie moet wat weten?
Artikel 4 vereist geen specifiek individueel niveau. De maatregelen moeten wel bij rol en context passen. Onderstaande matrix biedt een startpunt voor competentieprofielen per rolgroep.
- AI Act-essentie en aansprakelijkheid
- Risicobereidheid en governance-structuur
- Boete-exposure en reputatierisico
- Besluitvorming over AI-investeringen
- Diepgaande artikelkennis (Art. 4, 9, 14, 26, 50)
- FRIA- en DPIA-uitvoering
- Incidentrapportage en escalatie
- Interactie met toezichthouders
- Competentieprofielen opstellen
- Opleidingsplan en -administratie
- Certificaatbeheer en voortgangsmonitoring
- Shadow AI-beleid en onboarding
- AI-systeeminventarisatie en classificatie
- Datakwaliteit en bias-monitoring
- Model-governance en versiebeheer
- Vendor assurance en SLA-bewaking
- Correct gebruik van AI-tools
- Output-verificatie en bias herkennen
- Generatieve AI do's en don'ts
- Wanneer en hoe te escaleren
- Provider- vs deployer-rollen
- Art. 50 transparantie-eisen in contracten
- Auditrecht en leveranciersverklaringen
- AI-componenten in SaaS identificeren
5. Het 12-maanden implementatieplan
Dit plan verdeelt de implementatie over vier kwartalen. Elk kwartaal bouwt voort op het vorige, van inventarisatie tot evaluatie en interne registratie.
Inventariseren en nulmeting
- AI-register van alle systemen in gebruik
- Rolmatrix: wie gebruikt wat, met welke impact
- Nulmeting AI-geletterdheid per team
- Gap-analyse: huidige kennis en passende leerdoelen per rol
Doelen en beleid vastleggen
- AI-geletterdheidsplan vastgesteld door bestuur
- Competentieprofielen per rolgroep
- Beleid voor shadow AI, inkoop en generatieve AI
- Eigenaarschap en governance: wie bewaakt dit plan?
Training uitrollen op schaal
- Rolgerichte trainingsmodules uitrollen
- Sector- en functie-specifieke casestudy's
- Voortgangsmonitoring via dashboard of registratie
- Tussentijdse assessments per medewerker
Evalueren en borgen
- Beoordeling of maatregelen nog bij rol en context passen
- Intern overzicht: wie, wat, wanneer en welke opvolging
- Evaluatierapportage voor bestuur
- Opnemen in onboarding en periodieke actualisatie
Bij de uitvoering van Q3 en Q4 kan een gestructureerd trainingsplatform tijd besparen. Modules, assessments, certificaten als ondersteunende registratie en rapportages kunnen de uitvoering ondersteunen. Een platform is geen wettelijke vereiste.
6. Meten en documenteren
Artikel 4 schrijft geen vast bewijsformat voor. De Europese Commissie zegt dat organisaties interne registraties van training en andere guidance-initiatieven kunnen bijhouden. De onderstaande indicatoren zijn praktische keuzes, geen wettelijke minimumset.
Kwantitatieve indicatoren
- Voltooiingspercentage per rol en afdeling
- Assessmentscores en verbetertrends
- Time-to-competency voor nieuwe medewerkers
- Aantal gemelde AI-incidenten (toename kan wijzen op betere awareness)
- Reductie in AI-gerelateerde beleidsschendingen
Mogelijke interne registraties
- Ontwerpdocument trainingsprogramma met leerdoelen
- Deelnameregistratie met data en voltooiingsstatus
- Assessment- en examenresultaten per medewerker
- Certificaatregistratie met tijdstempels
- Updatelogboek: hoe is het programma aangepast aan nieuwe ontwikkelingen
- Bewijs van bestuurlijke betrokkenheid en middelentoewijzing
7. Veelgemaakte fouten
Op basis van de AP-handreiking en praktijkervaring zijn dit de vijf meest voorkomende valkuilen:
Een workshop kan te beperkt zijn wanneer rollen, systemen of risico's veranderen. Plan daarom een passende evaluatie en bijstelling.
Het proportionaliteitsbeginsel bestaat niet voor niets. Een ontwikkelaar heeft andere kennis nodig dan een receptioniste. Uniforme training verspilt middelen en bouwt geen echte competentie.
Kijk naar alle relevante personen die namens de organisatie AI-systemen exploiteren en gebruiken. Daar kunnen ook management, HR, juridisch, inkoop en klantcontact bij horen.
Interne registraties helpen uitleggen welke maatregelen zijn genomen en waarom die bij de context passen. Een los certificaat geeft die bredere onderbouwing niet.
Ook andere personen die namens de organisatie AI-systemen exploiteren en gebruiken kunnen onder de maatregelen vallen. Kijk naar de feitelijke taak en het AI-gebruik.
8. Interne Artikel 4-checklist
Gebruik deze checklist voor een interne beoordeling van uw Artikel 4-aanpak. Het is een praktische set, geen wettelijk verplichte checklist.
Inventarisatie
- Alle AI-systemen geïnventariseerd (inclusief SaaS met AI-features)
- Per systeem vastgelegd: doel, gebruikers, data, impact op betrokkenen
- Shadow AI-beleid opgesteld en gecommuniceerd
Competentieprofielen
- Per rolgroep passende leerdoelen en maatregelen vastgesteld
- Competentieprofielen goedgekeurd door management
- Profielen gekoppeld aan functieomschrijvingen
Training
- Trainingsprogramma ontworpen per rolgroep
- Meerdere leervormen ingezet (e-learning, workshop, praktijk)
- Relevante medewerkers zijn gekoppeld aan passende maatregelen
- Externe personen die namens de organisatie AI gebruiken zijn meegewogen
Assessment en certificering
- Assessments uitgevoerd per medewerker
- Resultaten geregistreerd met tijdstempels
- Certificaten of voltooiingsbewijzen beschikbaar
- Open kennishiaten en passende opvolging zijn vastgelegd
Governance en borging
- AI-geletterdheidsplan vastgesteld door bestuur
- Eigenaar aangewezen voor het programma
- Evaluatiecyclus ingericht (minimaal jaarlijks)
- Programma opgenomen in HR-onboarding
- Updateproces ingericht voor nieuwe AI-systemen en regelgeving
9. Volgende stap
Dit handboek biedt het raamwerk. De volgende stap is uitvoering. Begin met de inventarisatie uit Q1 — zonder helder beeld van uw AI-landschap is gerichte actie onmogelijk.
Voor organisaties die de uitvoering willen versnellen, biedt LearnWize een kant-en-klare trainingsomgeving die aansluit op het vierstappenmodel uit dit handboek. Met rolgerichte modules, sector-specifieke casestudy's, voortgangsdashboard en certificering per medewerker.
Over Praxikon
Praxikon is het Nederlandstalige kennisplatform voor de EU AI Act. Wij publiceren analyses, praktijkhandleidingen en tools die organisaties helpen bij de implementatie van verantwoorde AI. Ons werk is gebaseerd op de officiële EU-wetgeving, AP-richtlijnen en praktijkervaring.
LearnWize is een praktische uitvoeringsomgeving voor rolgerichte AI-geletterdheid met modules, assessments, registraties en certificaten als ondersteunend bewijs.
Bronnen
- AI Literacy, Questions & AnswersEuropese Commissie
- Verordening (EU) 2024/1689 — EU AI ActEuropees Parlement & Raad
- Aan de slag met AI-geletterdheid (handreiking)Autoriteit Persoonsgegevens
- AI Impactbarometer / RAN-6 rapportAutoriteit Persoonsgegevens
- AI Act — Regelgevend kader voor AIEuropese Commissie
- Consultatie Uitvoeringswet AI-verordeningDigitale Overheid