Artikel 61: geinformeerde toestemming van proefpersonen bij testen onder reele omstandigheden

Artikel 60, lid 4, punt i), noemt als voorwaarde: de proefpersonen die onder reele omstandigheden worden getest, hebben geinformeerde toestemming gegeven overeenkomstig artikel 61, of, in het geval van rechtshandhaving, indien het vragen om geinformeerde toestemming het testen van het AI-systeem onder reele omstandigheden onmogelijk zou maken, de test zelf en het resultaat van de test onder reele omstandigheden hebben geen negatieve gevolgen voor de proefpersonen en hun persoonsgegevens worden na de uitvoering van test gewist. Artikel 60, lid 5, bepaalt: proefpersonen van het testen onder reele omstandigheden of hun wettelijke vertegenwoordiger, al naargelang het geval, kunnen zich, zonder nadelige gevolgen en zonder enige rechtvaardiging, te allen tijde uit het testen terugtrekken door hun geinformeerde toestemming in te trekken, waarna zij om de onmiddellijke en permanente verwijdering van hun persoonsgegevens kunnen verzoeken. De intrekking van de geinformeerde toestemming heeft geen gevolgen voor de reeds uitgevoerde activiteiten. Artikel 60, lid 2, zoals vervangen bij artikel 1, punt 24, van Verordening (EU) 2026/1744, bepaalt: aanbieders of potentiele aanbieders kunnen zelf of in samenwerking met een of meer gebruiksverantwoordelijken of potentiele gebruiksverantwoordelijken onder reele omstandigheden tests uitvoeren op in bijlage III bedoelde AI-systemen met een hoog risico of AI-systemen met een hoog risico die onder de in bijlage I, afdeling A, vermelde harmonisatiewetgeving van de Unie vallen, op elk moment voor het in de handel brengen of in gebruik stellen van het AI-systeem met een hoog risico. Tot 27 juli 2026 noemde dat lid alleen de bijlage III-route; de toestemming van artikel 61 geldt sindsdien dus ook bij het testen van hoog-risico AI in een gereguleerd product uit afdeling A van bijlage I.

Dit is de enige plaats in deze verordening waar een individuele toestemming van een natuurlijke persoon een voorwaarde is. Nergens anders hangt de rechtmatigheid van iets wat u doet af van een handtekening van de persoon die het raakt. Dat maakt de verleiding groot om het bestaande AVG-toestemmingsformulier te hergebruiken, en dat is precies waar het misgaat. De toestemming van artikel 61 is toestemming om deel te nemen aan een test; zij is een van de cumulatieve voorwaarden van artikel 60, lid 4, waaronder u onder reele omstandigheden mag testen. Of, en op welke grondslag, persoonsgegevens in die test mogen worden verwerkt, regelt artikel 61 niet en zegt deze verordening hier niet. Dat blijft een vraag van het gegevensbeschermingsrecht, en die vraag beantwoordt u apart. De twee vallen niet samen en het een vervangt het ander niet. Kijk daarnaast naar de inhoud van de vijf punten, want twee ervan staan in geen enkel standaardformulier. Punt e) eist het Uniebrede unieke identificatienummer van de test uit artikel 60, lid 4, punt c). Dat nummer ontstaat bij de registratie, dus u kunt de proefpersoon pas benaderen nadat die registratie rond is; wie eerst werft en daarna registreert, heeft de volgorde omgedraaid. Punt d) eist dat u uitlegt hoe iemand kan vragen om het terugdraaien of negeren van de voorspellingen, aanbevelingen of beslissingen van het systeem. Dat is niet alleen informatie: artikel 60, lid 4, punt k), eist dat die uitkomsten daadwerkelijk kunnen worden teruggedraaid en genegeerd. Kunt u dat mechanisme niet beschrijven, dan is het er waarschijnlijk niet en voldoet uw testopzet niet.

Let op het verschil tussen lid 1 en lid 2, want organisaties bouwen meestal maar een van beide. Lid 1 gaat over informeren vooraf: beknopt, duidelijk, relevant en begrijpelijk, over vijf onderwerpen. Lid 2 gaat over het bewijs achteraf: de toestemming wordt gedateerd, wordt gedocumenteerd, en de proefpersoon krijgt een kopie. Een aanvinkvakje in een app dat een regel in een logbestand achterlaat, dekt lid 2 niet: er is geen kopie verstrekt en meestal ook geen datering die los van het logsysteem te tonen is. Bouw daarom twee artefacten in plaats van een: het informatiepakket dat u geeft, en het gedateerde toestemmingsbewijs dat u bewaart en waarvan de proefpersoon een exemplaar heeft. Een tweede punt dat in de opzet wordt gemist, is de intrekking. Artikel 61, lid 1, punt c), belooft de proefpersoon een recht om zich te allen tijde terug te trekken zonder nadeel en zonder rechtvaardiging, en artikel 60, lid 5, werkt dat uit: intrekken kan altijd, er kan om onmiddellijke en permanente verwijdering van de persoonsgegevens worden verzocht, en de intrekking heeft geen gevolgen voor de reeds uitgevoerde activiteiten. Wie dat recht in het formulier belooft maar geen route heeft om het uit te voeren, heeft de belofte niet waargemaakt. De praktische vraag is dus niet hoe uw formulier klinkt, maar wie op maandagochtend de intrekking aanneemt, binnen welke termijn de gegevens verdwijnen, en waar dat wordt vastgelegd. Ten slotte: laat de rolverdeling niet impliciet. Test u samen met een gebruiksverantwoordelijke, dan is die partij vaak degene die tegenover de proefpersoon staat, terwijl de voorwaarde bij u als aanbieder blijft. Artikel 60, lid 4, punt h), geeft u het instrument om dat te regelen, en dat is de overeenkomst waarin uw taken en verantwoordelijkheden worden gespecificeerd.