Artikel 75: markttoezicht, wederzijdse bijstand en de bevoegdheden van het AI-bureau

Verordening (EU) 2026/1744 vervangt de titel van artikel 75 door "Markttoezicht en controle van AI-systemen en wederzijdse bijstand" en vervangt lid 1: het AI-bureau is exclusief bevoegd voor het toezicht op en de handhaving van de verplichtingen uit hoofde van deze verordening met betrekking tot, punt a, AI-systemen die gebaseerd zijn op AI-modellen voor algemene doeleinden wanneer het model en het systeem door dezelfde aanbieder zijn ontwikkeld of door aanbieders die deel uitmaken van dezelfde onderneming als die aanbieder, met uitzondering van i) AI-systemen die verband houden met producten die onder de in bijlage I vermelde harmonisatiewetgeving van de Unie vallen, ii) AI-systemen zoals bedoeld in bijlage III, punt 2, iii) AI-systemen die worden aangeboden door rechtshandhavingsinstanties, grensbeheerautoriteiten en financiele instellingen voor zover die systemen onder artikel 74, lid 6, vallen, en iv) AI-systemen zoals bedoeld in bijlage III, punt 8, wat betreft de rechtsbedeling; en, punt b, AI-systemen die een overeenkomstig Verordening (EU) 2022/2065 aangewezen zeer groot onlineplatform of zeer grote onlinezoekmachine vormen of daarin zijn geintegreerd. De slotalinea bepaalt dat de exclusieve bevoegdheid van toepassing is op de aanbieders van die systemen, en alleen op de gebruiksverantwoordelijken ervan wanneer zij ook de aanbieder zijn of deel uitmaken van dezelfde onderneming als de aanbieder.

Dezelfde verordening voegt de leden 1 ter tot en met 1 quinquies en lid 2 bis in. Lid 1 ter verplicht de autoriteiten die bij de toepassing van de verordening betrokken zijn actief met het AI-bureau samen te werken en het de nodige bijstand te bieden, ook bij inspecties of andere handhavingsmaatregelen op het grondgebied van een lidstaat. Lid 1 quater bepaalt dat het bureau wordt bijgestaan door de relevante markttoezichtautoriteit wanneer een onderzoeks- of handhavingsmaatregel toegang tot de gegevens of het AI-systeem van een overheidsinstantie betreft. Lid 1 quinquies bepaalt dat het bureau, alvorens een besluit te nemen dat het aanbieden of in gebruik stellen op een nationale markt verbiedt of beperkt, of een besluit om het systeem uit de handel te nemen of terug te roepen, de voor die markt bevoegde markttoezichtautoriteit zonder onnodige vertraging in kennis stelt van zijn voornemen. Lid 2 bis geeft een markttoezichtautoriteit met gegronde en voldoende redenen om een inbreuk te vermoeden de mogelijkheid om via het centrale contactpunt van artikel 70, lid 2, het AI-bureau te verzoeken de zaak te beoordelen; dat verzoek is met redenen omkleed en noemt ten minste de betrokken aanbieder of gebruiksverantwoordelijke, de relevante feiten en de vermoedelijk geschonden bepalingen, en de verzoekende autoriteit. Het bureau laat het contactpunt zonder onnodige vertraging en in elk geval uiterlijk vier maanden na ontvangst weten of het zijn bevoegdheden uitoefent, dan wel waarom het dat niet doet.

Artikel 75 bis geeft het AI-bureau alle bevoegdheden van een markttoezichtautoriteit uit deze afdeling en uit artikel 14, lid 4, en artikel 16, lid 3, van Verordening (EU) 2019/1020, en machtigt het om alle kosten van zijn toezichts- en handhavingsactiviteiten met betrekking tot gevallen van niet-naleving volledig terug te vorderen van de betrokken operator. Lid 2 laat het bureau bij redelijke gronden een onderzoek starten, waarvan het de operator in kennis stelt, en bepaalt dat het zijn bevoegdheden op eigen initiatief of naar aanleiding van een op grond van artikel 85 ontvangen klacht kan uitoefenen, zelfs voordat het een onderzoek start. Lid 3 laat informatievorderingen toe bij eenvoudig verzoek of bij besluit; bij een eenvoudig verzoek vermeldt het bureau dat er geen verplichting is om te antwoorden maar dat een vrijwillig antwoord correct en niet misleidend moet zijn, en in beide gevallen wijst het op de geldboeten van artikel 99, lid 5, en bij besluit op het recht van toetsing door het Hof van Justitie; een afschrift van het verzoek gaat naar de nationale markttoezichtautoriteit. Lid 4 laat inspecties op afstand en ter plaatse toe, waarbij functionarissen bevoegd zijn bedrijfsruimten te betreden, boeken en gegevens te onderzoeken en te kopieren, mondelinge of schriftelijke toelichting te vragen en te verzegelen; waar nationaal recht toestemming van een rechterlijke instantie vereist, vraagt het bureau die aan en toetst de nationale rechter of de voorgenomen dwangmaatregelen niet willekeurig of buitensporig zijn. Lid 6 laat het bureau operatoren gelasten toegang tot en uitleg over hun AI-systemen te geven en een operator verplichten alle gegevens en documenten te bewaren die nodig worden geacht om naleving te beoordelen. Lid 7 laat de benoeming van onafhankelijke externe deskundigen en auditors toe en lid 8 bepaalt dat de verzamelde informatie uitsluitend voor de toepassing van deze verordening wordt gebruikt.

Artikel 75 ter laat het bureau toezeggingen die de operator tijdens een procedure op grond van artikel 75 bis, lid 2, doet bij besluit bindend maken en verklaren dat er geen redenen zijn om verder op te treden; het kan de procedure heropenen bij een materiele wijziging van de feiten, wanneer de operator in strijd met zijn toezeggingen handelt, of wanneer het besluit op onvolledige, onjuiste of misleidende informatie berustte, en het wijst ontoereikende toezeggingen bij met redenen omkleed besluit af. Artikel 75 quater bepaalt in lid 1 dat het bureau bij niet-naleving een besluit vaststelt, in lid 2 dat het eerst zijn voorlopige bevindingen meedeelt, en in lid 3 dat het besluit de operator kan gelasten binnen een redelijke termijn de nodige maatregelen te nemen en dat de operator het bureau een beschrijving verstrekt van de maatregelen die hij heeft genomen. Lid 4 bepaalt dat zo een besluit vergezeld kan gaan van sancties overeenkomstig artikel 99, leden 3 tot en met 7, die van overeenkomstige toepassing zijn op het AI-bureau, en dat met name aan geldboeten als bedoeld in artikel 99, lid 4, onderworpen zijn: a) inbreuken op toepasselijke bepalingen van deze verordening, met inbegrip van die welke niet in artikel 99, lid 4, zijn vermeld, b) niet-naleving van besluiten of maatregelen op grond van de in artikel 14, lid 4, of artikel 16, lid 3, van Verordening (EU) 2019/1020 en in artikel 75 bis genoemde bevoegdheden, en c) het nalaten een op grond van artikel 75 ter bindend verklaarde toezegging na te komen; voor onjuiste, onvolledige of misleidende informatie aan het bureau gelden de geldboeten van artikel 99, lid 5. Lid 5 laat dwangsommen toe om mee te werken aan een onderzoek, gevolg te geven aan een bij besluit gelaste informatievordering, zich aan een gelaste inspectie te onderwerpen, correcte of volledige antwoorden of toelichtingen te verstrekken in het kader van een gelaste inspectie, corrigerende maatregelen na te leven, een bindend verklaarde toezegging na te komen of een besluit op grond van lid 1 na te leven; die dwangsommen bedragen in voorkomend geval niet meer dan 5 % van het gemiddelde dagelijkse inkomen of de gemiddelde wereldwijde jaaromzet in het voorgaande boekjaar per dag. Lid 8 stelt een verjaringstermijn: de Nederlandse uitgave in het Publicatieblad noemt drie jaar, de Engelse uitgave noemt vijf jaar. Artikel 75 quinquies verklaart in lid 1 artikel 18 van Verordening (EU) 2019/1020 van overeenkomstige toepassing, waarborgt in lid 2 de rechten van de verdediging en de inzage van het dossier onder onderhandelde openbaarmaking, en bepaalt in lid 4 dat het bureau zijn besluiten op grond van de artikelen 75 ter en 75 quater bekendmaakt met vermelding van de namen van de partijen en de hoofdpunten, waaronder opgelegde sancties.

De praktische vraag achter deze bepaling is simpel en wordt zelden gesteld: wie belt er bij u aan. Nieuw is niet dat het AI-bureau in beeld komt, want het oude lid 1 gaf het al de bevoegdheid om systemen te monitoren en te bewaken waarvan het model en het systeem van dezelfde aanbieder komen. Nieuw is dat die bevoegdheid exclusief wordt in plaats van gedeeld, dat zij zich uitstrekt tot aanbieders binnen dezelfde onderneming, dat er een tweede categorie bij komt in de vorm van aangewezen zeer grote onlineplatforms en zoekmachines, dat vier groepen er juist uit worden gehaald, en dat het bureau er met de artikelen 75 bis tot en met 75 quinquies een eigen instrumentarium bij krijgt. Dat instrumentarium is waar het om gaat. Een informatievordering komt bij eenvoudig verzoek of bij besluit; bij een eenvoudig verzoek hoeft u niet te antwoorden, maar wie vrijwillig antwoordt moet correct en niet misleidend antwoorden, en bij een besluit loopt de klok. Een inspectie reikt tot het betreden van bedrijfsruimten, het kopieren van gegevens en het verzegelen van kasten en systemen, met een reele waarborg ervoor: waar het nationale recht toestemming van een rechter eist, vraagt het bureau die aan en toetst die rechter of de dwangmaatregelen niet willekeurig of buitensporig zijn. Toezeggingen zijn een echte uitweg, maar zij worden bindend, het besluit wordt met naam bekendgemaakt, en de procedure gaat weer open als de feiten wezenlijk veranderen, als u zich er niet aan houdt, of als uw informatie onvolledig of onjuist bleek. Twee dingen die zelden worden gezien. De aanleiding hoeft niet van een toezichthouder te komen: artikel 75 bis, lid 2, laat het bureau zijn bevoegdheden ook uitoefenen naar aanleiding van een klacht op grond van artikel 85, nog voordat er een onderzoek loopt. En het kostenverhaal is niet onvoorwaardelijk: het bureau kan zijn toezichtskosten volledig terugvorderen voor zover zij zien op gevallen van niet-naleving, dus toezicht kost u geld wanneer u fout zit en niet omdat er toezicht was. De grens tussen beide regimes ligt in lid 1 en die grens is niet triviaal; beantwoord hem eenmalig per systeem en leg hem vast, in plaats van hem uit te zoeken op het moment dat er een vordering ligt.