Vanaf 9 december 2026 is software een product. Dat geldt ook voor een AI-systeem, een app en een AI-agent, ongeacht of de software wordt gedownload, op een apparaat staat of als dienst in de cloud draait. Daarmee gaat de risicoaansprakelijkheid voor gebrekkige producten, die in Nederland sinds 1990 in het Burgerlijk Wetboek staat, ook gelden voor software. De fabrikant is dan aansprakelijk voor schade die een gebrek veroorzaakt bij natuurlijke personen, zonder dat de benadeelde hoeft aan te tonen dat de fabrikant iets verwijtbaars deed.
De nieuwe regels komen uit Richtlijn (EU) 2024/2853 en gelden voor producten die op of na 9 december 2026 in de handel worden gebracht of in gebruik worden gesteld. Nederland zet de richtlijn om met de Implementatiewet richtlijn herziening productaansprakelijkheid (Kamerstukken 36906). De Tweede Kamer nam die wet op 15 oktober 2026 aan als hamerstuk, de Eerste Kamer op 10 november 2026. De datum van inwerkingtreding wordt bij koninklijk besluit vastgesteld. De regels komen in de bestaande afdeling over productaansprakelijkheid in Boek 6 BW, vanaf artikel 6:185.
Voor wie AI-agents bouwt, verkoopt of in eigen producten verwerkt, is dit de belangrijkste aansprakelijkheidswijziging in jaren. De Europese AI-aansprakelijkheidsrichtlijn is ingetrokken en de AI Act bevat zelf geen regels over schadevergoeding. Deze richtlijn is daardoor het enige Europese stelsel van risicoaansprakelijkheid dat uitdrukkelijk ook AI omvat. Daarnaast blijven het nationale aansprakelijkheidsrecht en, bij schade door de verwerking van persoonsgegevens, artikel 82 AVG gelden.
Wat er verandert
| Onderwerp | Oude regeling (1985) | Nieuwe regeling (vanaf 9 december 2026) |
|---|---|---|
| Wat is een product | Roerende zaken; software omstreden | Ook software, waaronder besturingssystemen, apps en AI-systemen, ongeacht de wijze van levering |
| Bijbehorende diensten | Niet geregeld | Digitale diensten zonder welke het product een functie niet kan vervullen, gelden als component |
| Schade | Dood, letsel en zaakschade boven een drempel | Ook medisch erkend geestelijk letsel en vernietiging of corruptie van niet-zakelijke gegevens; de drempel van 500 euro vervalt |
| Gebrek | Veiligheid die men mag verwachten | Idem, waarbij ook zelflerend vermogen, het effect van andere producten en veiligheidseisen tellen |
| Na de verkoop | Gebrek moest bestaan bij in het verkeer brengen | Fabrikant blijft aansprakelijk voor gebreken door software, updates of het ontbreken van veiligheidsupdates zolang hij zeggenschap heeft |
| Bewijs | Benadeelde bewijst gebrek, schade en verband | Recht op openbaarmaking van bewijs en weerlegbare vermoedens van gebrek en oorzakelijk verband |
| Aansprakelijke partijen | Producent, importeur, leverancier | Fabrikant, importeur, gemachtigde, fulfilmentdienstverlener, distributeur en onder voorwaarden een onlineplatform |
| Vervaltermijn | 10 jaar | 10 jaar, en 25 jaar bij letsel dat zich pas laat openbaart |
Software en AI als product
De richtlijn legt het begrip software ruim uit. Volgens de memorie van toelichting bij de Nederlandse wet vallen er onder meer besturingssystemen, firmware, computerprogramma's, applicaties en AI-systemen onder, "ongeacht de wijze van levering of gebruik". Een AI-agent die als clouddienst wordt aangeboden, is dus net zo goed een product als een slimme thermostaat.
Twee uitzonderingen zijn van belang. Gratis open-sourcesoftware die buiten een handelsactiviteit wordt ontwikkeld of geleverd, valt buiten de regeling. En diensten als zodanig vallen er niet onder, maar een digitale dienst die zo met een product is verbonden dat het product zonder die dienst een functie niet kan vervullen, geldt als component. De memorie van toelichting noemt als voorbeeld een spraakassistent waarmee apparaten worden bediend.
Wanneer is AI gebrekkig?
De kern van de toets blijft: een product is gebrekkig als het niet de veiligheid biedt die men mag verwachten of die het Unie- of nationale recht vereist. Nieuw is dat de rechter daarbij uitdrukkelijk rekening moet houden met het vermogen van een product om na de verkoop te blijven leren of nieuwe functies te verwerven, met het redelijkerwijs te verwachten effect van andere producten die samen met het product worden gebruikt, en met relevante veiligheidseisen, waaronder eisen aan cyberbeveiliging. Voor AI-agents, die per definitie met andere systemen samenwerken en hun gedrag aanpassen, zijn dat precies de punten waar het om gaat.
Updates en zelflerende systemen: de fabrikant blijft verantwoordelijk
Onder de oude regels kon een producent zich verweren met het argument dat het gebrek nog niet bestond toen het product in het verkeer werd gebracht. Bij software werkt dat niet meer zolang de fabrikant zeggenschap over het product heeft. Daarvan is sprake als hij zelf of via een ander updates of upgrades kan leveren. Is het gebrek te wijten aan software, een update, een bijbehorende dienst of het ontbreken van een update die nodig was om de veiligheid te handhaven, dan blijft de fabrikant aansprakelijk, ook als het gebrek pas na de verkoop is ontstaan.
Daar komt bij: wie een product ingrijpend wijzigt buiten de zeggenschap van de oorspronkelijke fabrikant en het daarna aanbiedt of in gebruik stelt, wordt zelf fabrikant. En volgens de toelichting geldt een product dat ingrijpend is gewijzigd door een update of door het voortdurende leren van een AI-systeem als in de handel gebracht op het moment van die wijziging. Naar onze lezing kan een systeem dat voor 9 december 2026 op de markt kwam, zo na die datum toch onder de nieuwe regels vallen.
Wie is aansprakelijk in de AI-keten?
De richtlijn kent een getrapt systeem. De benadeelde spreekt eerst de fabrikant aan, van het eindproduct of van de gebrekkige component. Een organisatie die een AI-model als component in haar eigen agent verwerkt en die agent onder eigen naam op de markt brengt, is fabrikant van het eindproduct. De aanbieder van het onderliggende model kan als fabrikant van een component aansprakelijk zijn. Zit de fabrikant buiten de EU, dan zijn de importeur of de gemachtigde aanspreekbaar, en anders de fulfilmentdienstverlener. Pas als geen van hen te identificeren is, komt de distributeur in beeld, en die ontloopt de aansprakelijkheid als hij binnen een maand een andere aanspreekbare partij of zijn eigen leverancier noemt.
Meerdere aansprakelijke partijen zijn hoofdelijk aansprakelijk en kunnen onderling verhaal nemen. Dat verhaal kunt u contractueel regelen. Eén uitzondering staat in de richtlijn zelf: een fabrikant die software van een micro- of kleine onderneming als component inbouwt, kan afspreken af te zien van verhaal op die kleine leverancier. Tegenover de benadeelde kan de aansprakelijkheid niet bij contract worden uitgesloten of beperkt.
Bewijs: openbaarmaking en vermoedens
Dit onderdeel raakt AI het hardst. De benadeelde die voldoende feiten en bewijs aanvoert om de plausibiliteit van zijn vordering te onderbouwen, kan de rechter vragen de gedaagde te bevelen relevant bewijsmateriaal over te leggen. Wie dat weigert, krijgt een vermoeden van gebrekkigheid tegen zich. Een product wordt ook vermoed gebrekkig te zijn als het niet voldoet aan dwingende productveiligheidsvoorschriften die bedoeld zijn te beschermen tegen het risico van de geleden schade, of als de schade is veroorzaakt door een kennelijk disfunctioneren bij redelijkerwijs te verwachten gebruik of onder normale omstandigheden. Staat het gebrek vast en past de schade bij dat soort gebrek, dan wordt het oorzakelijk verband vermoed.
Voor technisch complexe zaken gaat de richtlijn verder. Heeft de benadeelde, ook na openbaarmaking van bewijs, buitensporige moeite om het gebrek, het verband of beide te bewijzen, bijvoorbeeld omdat niemand van buitenaf kan zien hoe een model tot een handeling kwam, dan volstaat dat hij aantoont dat dat gebrek of dat verband waarschijnlijk is. De gedaagde kan elk vermoeden weerleggen, maar dat lukt alleen met eigen bewijs. Logging en documentatie worden daarmee de verdediging van de fabrikant.
Wat niet verandert
Het ontwikkelingsrisicoverweer blijft bestaan: de fabrikant is niet aansprakelijk als het gebrek op grond van de objectieve stand van de wetenschappelijke en technische kennis niet te ontdekken was op het moment dat het product in de handel kwam, of gedurende de periode waarin het onder zijn zeggenschap stond. Bij software, die via updates onder zeggenschap blijft, schuift dat moment dus mee. Nederland maakt geen gebruik van de mogelijkheid om daarvan af te wijken. De regeling beschermt natuurlijke personen; schade aan zaken die uitsluitend zakelijk worden gebruikt valt erbuiten. En de richtlijn laat vorderingen op andere gronden ongemoeid, zoals wanprestatie en onrechtmatige daad. Hoe rechters daar tot nu toe met AI omgaan, staat in ons overzicht van de rechtspraak over aansprakelijkheid voor AI-agents.
De verhouding met de EU AI Act
De AI Act en de productaansprakelijkheid werken op elkaar in zonder elkaar te vervangen. De AI Act stelt eisen vooraf en verdeelt plichten over aanbieders en gebruiksverantwoordelijken; de productaansprakelijkheid regelt de schadevergoeding achteraf. Het verband zit in het bewijs: het niet naleven van dwingende productveiligheidsvoorschriften die tegen het risico van de geleden schade beschermen, levert een vermoeden van gebrekkigheid op. Voor hoog-risico-AI, waarvan de kernverplichtingen voor systemen uit Bijlage III vanaf 2 december 2027 gelden, ligt het voor de hand dat de eisen van de AI Act in die beoordeling meewegen. De transparantieplichten van artikel 50 gelden al sinds 2 augustus 2026.
Wat u voor 9 december regelt
Bepaal welke software u na 9 december in de handel brengt
Breng in kaart welke producten, apps, modellen en agents u na 9 december 2026 aanbiedt of ingrijpend wijzigt, en of u daarvoor fabrikant, importeur of gemachtigde bent. Het AI-register is een goed vertrekpunt.
Leg uw updatebeleid vast
Zolang u updates kunt leveren, blijft u verantwoordelijk. Bepaal hoe lang u veiligheidsupdates levert, hoe u kwetsbaarheden afhandelt en wanneer een wijziging ingrijpend is. Leg dat vast, ook richting klanten.
Zorg dat u kunt bewijzen wat het systeem deed
Bewaar technische documentatie, testresultaten, versies en logs zo dat u ze op verzoek van een rechter begrijpelijk kunt overleggen. Wie een bevel van de rechter om bewijs over te leggen niet nakomt, krijgt een vermoeden van gebrekkigheid tegen zich, en wie geen eigen logs heeft, kan een vermoeden niet weerleggen.
Herzie uw contracten en verzekering
Regel met leveranciers van modellen en componenten wie verhaal heeft op wie, welke updates zij leveren en welke informatie zij geven als er een claim komt. Check of uw aansprakelijkheidsverzekering software en AI dekt. Koopt u zelf een agent in, lees dan ook een AI-agent inkopen: wat regelt u in het contract: tussen bedrijven helpt deze richtlijn u niet en bepaalt vooral het contract wat u kunt verhalen.
Alle stukken over AI-agents en verantwoordelijkheid staan op de themapagina agentic AI governance. Wilt u uw AI-contracten laten toetsen op aansprakelijkheid en verhaal, dan kan dat via een beoordeling met handtekening.
Veelgestelde vragen over de nieuwe productaansprakelijkheid voor software en AI
Bronnen
Nieuwsbrief
Elke dinsdag de AI Act-week vooruit in 5 minuten
Praktische duiding van deadlines, richtsnoeren en toezicht, zodat u weet wat er deze week toe doet. Geen spam en u schrijft zich met één klik weer uit.
Praktisch en kort · Geen spam · Met één klik uitschrijven