Ga naar de hoofdinhoud
Praxikon

Mag emotieherkenning op de werkplek onder de AI Act?

··19 min leestijd

Nee. Emotieherkenning op de werkplek en in het onderwijs is sinds 2 februari 2025 verboden onder de AI Act (artikel 5 lid 1 onder f). De enige uitzondering is een systeem dat bedoeld is voor medische of veiligheidsredenen, en die uitzondering is smal. Het verbod geldt voor de leverancier die zo'n systeem op de markt brengt en voor de werkgever of onderwijsinstelling die het gebruikt.

Stel: u bent privacyjurist bij een gemeente. Het klantcontactcentrum wil een nieuwe telefoniemodule aanschaffen. Die analyseert de stem van medewerkers tijdens gesprekken en toont de teamleider een dashboard met hun stemming: rustig, gestrest, geïrriteerd. "Het is voor hun welzijn," zegt de afdelingsmanager. Mag dat? Het korte antwoord is nee. Het waarom bepaalt wat er wel kan.

In het kort

Een AI-systeem dat emoties of intenties afleidt uit biometrische gegevens, zoals stem, gezicht, houding of typgedrag, mag niet worden gebruikt op de werkplek of in het onderwijs (artikel 5 lid 1 onder f AI Act). Dat geldt sinds 2 februari 2025, ook voor sollicitanten, stagiairs, vrijwilligers en studenten, en ongeacht toestemming of informatie vooraf. Uitgezonderd zijn systemen voor medische of veiligheidsredenen, zoals een CE-gemarkeerd medisch hulpmiddel; algemene welzijns- of stressmeting valt daar niet onder. Buiten werk en onderwijs is emotieherkenning niet verboden, maar in beginsel wel een hoog-risicosysteem, met plichten vanaf 2 december 2027, en geldt sinds 2 augustus 2026 een informatieplicht (artikel 50 lid 3). De AVG blijft daarnaast gewoon gelden. Overtreding van het verbod kan worden beboet tot 35 miljoen euro of 7 procent van de wereldwijde jaaromzet (artikel 99 lid 3).

Wat het verbod precies zegt

Artikel 5 lid 1 onder f verbiedt het in de handel brengen, het voor dit specifieke doel in gebruik stellen of het gebruiken van AI-systemen om emoties van een natuurlijke persoon op de werkplek en in het onderwijs af te leiden, "behalve wanneer het gebruik van het AI-systeem is bedoeld om uit medische of veiligheidsoverwegingen te worden ingevoerd of in de handel te worden gebracht". Artikel 5 lid 1 onder f geldt sinds 2 februari 2025 (artikel 113 onder a); alleen de onderdelen die Verordening (EU) 2026/1744 aan artikel 5 toevoegde, gelden pas vanaf 2 december 2026.

De Europese Commissie heeft het verbod uitgewerkt in haar richtsnoeren over verboden AI-praktijken (C(2025) 5052 final, vastgesteld op 29 juli 2025; de inhoud keurde de Commissie al op 4 februari 2025 goed). Volgens die richtsnoeren gelden vier voorwaarden tegelijk: het gaat om in de handel brengen, in gebruik stellen of gebruiken; het systeem leidt emoties af; dat gebeurt op de werkplek of in een onderwijsinstelling; en er is geen medische of veiligheidsreden (punten 242 en 243). Het verbod raakt dus zowel de aanbieder als de gebruiksverantwoordelijke, ieder voor de eigen rol. De richtsnoeren zijn niet bindend; de uiteindelijke uitleg is aan het Hof van Justitie.

Het verbod kent twee uitwegen niet. Toestemming van de medewerker maakt het niet toegestaan, en informeren ook niet: artikel 5 kent geen uitzondering voor een melding of een akkoord.

Wat telt als emotieherkenning

Een systeem voor het herkennen van emoties is een AI-systeem dat bedoeld is om emoties of intenties van mensen vast te stellen of af te leiden op basis van hun biometrische gegevens (artikel 3 punt 39). Biometrische gegevens zijn in de AI Act ruim omschreven: persoonsgegevens die het resultaat zijn van een specifieke technische verwerking met betrekking tot fysieke, fysiologische of gedragsgerelateerde kenmerken (artikel 3 punt 34). De richtsnoeren lezen het verbod op dezelfde manier, dus beperkt tot afleidingen uit biometrische gegevens (punt 245).

Overweging 18 noemt als voorbeelden geluk, droefheid, woede, verrassing, weerzin, verlegenheid, opwinding, schaamte, minachting, tevredenheid en plezier. Volgens de richtsnoeren is die lijst niet uitputtend en moet het begrip ruim worden gelezen; een systeem dat concludeert dat iemand een "boze houding" heeft, valt er ook onder (punten 247 en 248). Drie dingen vallen erbuiten:

  • Fysieke toestanden, zoals pijn of vermoeidheid. Een systeem dat vermoeidheid bij een beroepschauffeur detecteert om ongelukken te voorkomen, is geen emotieherkenning en heeft de uitzondering dus niet nodig (overweging 18; richtsnoeren punt 261).
  • Het enkel waarnemen van zichtbare uitdrukkingen, zoals een glimlach, een frons of een luide stem. Tellen hoe vaak iemand glimlacht is geen emotieherkenning; concluderen dat iemand blij of boos is wel (punt 249).
  • Tekst zonder biometrie. Een systeem dat sentiment afleidt uit geschreven tekst, zoals een e-mail of chatbericht, gebruikt geen biometrische gegevens en valt buiten het verbod. Een systeem dat emoties afleidt uit de manier van typen, de gezichtsuitdrukking of de lichaamshouding valt er wel onder (punt 251).

Let op bij tekstanalyse: buiten het verbod is niet hetzelfde als toegestaan. Gebruikt een werkgever sentimentanalyse van e-mails om medewerkers te beoordelen, dan gelden de AVG en mogelijk de hoog-risicoregels voor het monitoren en evalueren van prestaties en gedrag (bijlage III punt 4 onder b, vanaf 2 december 2027).

Wat telt als werkplek en onderwijs

Werkplek moet volgens de richtsnoeren ruim worden gelezen: elke fysieke of virtuele ruimte waar mensen werk doen dat hun werkgever of opdrachtgever hun heeft toegewezen, van kantoor, fabriek en magazijn tot winkel, auto of een tijdelijke werklocatie. De status doet er niet toe: werknemer, zzp'er, stagiair of vrijwilliger. Het verbod geldt ook voor kandidaten tijdens werving en selectie, omdat de machtsverhouding dan al ongelijk is (punt 254). Emotieherkenning in een sollicitatieprocedure en in de proeftijd is dus verboden.

Onderwijs omvat publieke en private instellingen van elk niveau, inclusief beroepsonderwijs en bijscholing, zonder leeftijdsgrens en zowel online als fysiek. Ook kandidaten in een toelatingsprocedure vallen eronder (punt 255).

Daar staat één nuance tegenover. Wordt emotieherkenning alleen gebruikt voor de eigen training van een medewerker, dan is dat volgens de richtsnoeren toegestaan als de resultaten niet met HR worden gedeeld, geen invloed kunnen hebben op beoordeling of promotie en het verbod niet wordt omzeild (punt 254). Voor een rollenspel in het onderwijs, zoals de opleiding van acteurs of docenten, geldt hetzelfde als de resultaten de beoordeling of diplomering niet kunnen raken (punt 255).

Voorbeeld 1: de gemeente als werkgever

Terug naar het klantcontactcentrum. Een module die uit de stem van medewerkers afleidt of zij gestrest of geïrriteerd zijn, en dat aan de teamleider toont, is verboden. De richtsnoeren noemen bijna letterlijk dit voorbeeld: een callcenter dat met webcams en spraakherkenning de emoties van medewerkers, zoals woede, volgt (punt 254). Dat het "voor hun welzijn" is, helpt niet: het meten van welzijn, motivatie of werktevredenheid is geen medische reden (punt 263), en algemene stressmonitoring op de werkplek valt niet onder de uitzondering (punt 257).

Een tweede situatie bij dezelfde gemeente: de afdeling HR wil voor vacatures een videoplatform gebruiken dat sollicitanten een score geeft op "enthousiasme" en "zelfvertrouwen", afgeleid uit gezicht en stem. Ook dat is verboden, want het verbod geldt al in de wervingsfase (punt 254). Een systeem dat alleen het videogesprek opneemt en transcribeert, zonder emoties af te leiden, valt niet onder artikel 5 lid 1 onder f. Gebruikt het platform de opname wel om kandidaten te beoordelen of te filteren, dan is het naar onze lezing een hoog-risicosysteem voor werving en selectie (bijlage III punt 4 onder a), vanaf 2 december 2027.

Wat mag de gemeente wel? Een module die de stemming van inwoners aan de telefoon analyseert, valt niet onder dit verbod, want inwoners zijn niet op hun werkplek. Daarvoor gelden wel de hoog-risicoregels en de informatieplicht; zie hieronder.

Voorbeeld 2: het callcenter van een bank

Een bank wil haar klantenservice verbeteren. Dezelfde lijn als bij de gemeente: emoties van medewerkers afleiden is verboden. Het afleiden van emoties van klanten, zoals boosheid of ongeduld, om medewerkers te helpen met lastige gesprekken, is volgens de richtsnoeren niet verboden onder artikel 5 lid 1 onder f (punt 254). Zo'n systeem is in beginsel wel een hoog-risicosysteem (bijlage III punt 1 onder c), met plichten vanaf 2 december 2027, en de bank moet klanten nu al informeren over de werking ervan (artikel 50 lid 3, sinds 2 augustus 2026). In een gesprek klinkt ook de medewerker; naar onze lezing moet de bank dus technisch en organisatorisch borgen dat het systeem alleen de klant analyseert.

Hetzelfde geldt voor camera's in een bankfiliaal. Camera's die verdachte bezoekers moeten signaleren, vallen volgens de richtsnoeren niet onder dit verbod, mits er geen medewerkers worden gevolgd en er voldoende waarborgen zijn. Camera's die de emoties van het baliepersoneel volgen, zijn wel verboden; de richtsnoeren geven dat voorbeeld voor supermarktmedewerkers (punt 254).

Voorbeeld 3: de school en de hogeschool

Een hogeschool overweegt software die tijdens online colleges via de webcam meet hoe geïnteresseerd en aandachtig studenten zijn. Dat is verboden; de richtsnoeren noemen het letterlijk (punt 255). Hetzelfde geldt voor emotieherkenning bij een toelatingstoets en voor een taalapp met emotieherkenning die de school haar leerlingen verplicht laat gebruiken. Een systeem dat de emoties van zowel docenten als studenten volgt, raakt beide delen van het verbod: werkplek en onderwijs.

Proctoring bij online toetsen is een grensgeval. Software die alleen de blikrichting volgt om spiekbriefjes te signaleren, leidt geen emoties af en valt niet onder het verbod. Detecteert dezelfde software ook nervositeit of opwinding, dan wel (punt 255). Toezicht op ongeoorloofd gedrag tijdens toetsen is daarnaast een hoog-risicotoepassing (bijlage III punt 3 onder d), en herkent de tool studenten aan hun gezicht, dan gaat het bovendien om biometrische gegevens met het oog op unieke identificatie (artikel 9 lid 1 AVG); daarover meer in staat uw AI-toepassing op de AP-lijst van verplichte DPIA's.

HR en werving in het algemeen

Voor elke werkgever, publiek of privaat, betekent dit in de praktijk: geen emotieanalyse in video-interviews, geen "sfeermeter" in teamvergaderingen, geen welzijnsdashboard op basis van stem of gezicht en geen burn-outdetectie. De richtsnoeren noemen het monitoren van de emotionele toon in hybride vergaderingen uitdrukkelijk als verboden (punt 254), en ook een systeem dat burn-out of depressie op de werkplek moet opsporen valt niet onder de uitzondering (punt 257). Wie zo'n functie in een bestaand HR-pakket aantreft, moet die uitzetten; ook het gebruik is verboden, niet alleen de aanschaf.

De uitzondering: medisch of veiligheid, en dan eng

De uitzondering voor medische of veiligheidsredenen moet volgens de richtsnoeren eng worden uitgelegd (punt 256):

  • Medisch omvat in elk geval therapeutisch gebruik, en dat lezen de richtsnoeren als gebruik van CE-gemarkeerde medische hulpmiddelen; het meten van algemeen welzijn valt er niet onder (punten 256 en 257). Een hulpmiddel dat een medewerker met autisme helpt emoties van collega's te begrijpen, kan eronder vallen (punt 263).
  • Veiligheid gaat alleen over de bescherming van leven en gezondheid, niet over het beschermen van eigendom tegen diefstal of fraude (punt 258). Een werkgever mag stress of concentratieverlies alleen meten als dat een concreet gevaar oplevert, zoals bij het bedienen van gevaarlijke machines, en mag die gegevens dan niet gebruiken om prestaties te beoordelen (punt 263).
  • Strikt noodzakelijk en evenredig, beperkt in tijd, personen en omvang, met waarborgen zoals een schriftelijk en gemotiveerd deskundigenadvies, en alleen als er geen minder ingrijpend alternatief is (punt 259). De gegevens mogen niet voor een ander doel worden gebruikt (punt 260).

Valt een systeem onder de uitzondering, dan is het nog niet klaar. Het blijft een hoog-risicosysteem met een informatieplicht (punt 263), de AVG blijft gelden (punt 262), en de Unie en lidstaten mogen regels handhaven of invoeren die gunstiger zijn voor werknemers, en voor werknemers gunstigere cao's toestaan (artikel 2 lid 11; richtsnoeren punt 264). Heeft de organisatie een ondernemingsraad, dan heeft die in Nederland bovendien instemmingsrecht bij voorzieningen voor waarneming van of controle op aanwezigheid, gedrag of prestaties van medewerkers (Wet op de ondernemingsraden, art. 27 lid 1 onder l). Die wet geldt ook voor medewerkers met een publiekrechtelijke aanstelling, dus ook bij een gemeente. Dat instemmingsrecht vervalt alleen voor zover de cao het onderwerp al inhoudelijk regelt (art. 27 lid 3 Wet op de ondernemingsraden).

Buiten werk en onderwijs: hoog risico en een meldplicht

Emotieherkenning bij klanten, inwoners, patiënten of bezoekers is niet verboden onder artikel 5 lid 1 onder f (punt 266). Wel geldt:

  • Het is een hoog-risicosysteem (bijlage III punt 1 onder c), voor zover het gebruik op grond van het toepasselijke recht is toegestaan. De plichten voor aanbieders en gebruiksverantwoordelijken gelden vanaf 2 december 2027, sinds de wijziging door Verordening (EU) 2026/1744.
  • De gebruiksverantwoordelijke moet de mensen die aan het systeem worden blootgesteld nu al informeren over de werking ervan en de AVG naleven (artikel 50 lid 3, sinds 2 augustus 2026). Meer daarover in emotieherkenning en de meldplicht van artikel 50.
  • Het kan in bepaalde gevallen alsnog verboden zijn als manipulatie of uitbuiting van kwetsbaarheden (artikel 5 lid 1 onder a en b), als alle voorwaarden daarvan zijn vervuld (punt 266).

Wat de AVG eraan toevoegt

Het verbod staat los van de AVG, en de AVG blijft volledig gelden (richtsnoeren punt 262). Vier punten zijn hier belangrijk.

Biometrische gegevens zijn onder de AVG smaller omschreven. De AVG spreekt van biometrische gegevens als die eenduidige identificatie mogelijk maken of bevestigen (artikel 4 punt 14 AVG), en het verbod op bijzondere persoonsgegevens geldt voor biometrische gegevens "met het oog op de unieke identificatie van een persoon" (artikel 9 lid 1 AVG). De richtsnoeren wijzen op dat verschil met de ruimere AI Act-definitie (voetnoot 160). Gebruikt het systeem gezicht of stem ook om de persoon uniek te identificeren, dan geldt dat verbod. Artikel 29 UAVG maakt daarop alleen een uitzondering als dat noodzakelijk is voor authenticatie of beveiliging, wat bij emotieherkenning niet aan de orde is, en uitdrukkelijke toestemming is in de arbeidsrelatie zelden vrij. Zegt een afgeleide uitkomst iets over iemands mentale gezondheid, zoals een burn-outrisico, dan gaat het bovendien om gezondheidsgegevens (artikel 4 punt 15 AVG), die ook onder artikel 9 lid 1 AVG vallen.

Toestemming van medewerkers is zelden vrij. De EDPB vindt het problematisch als werkgevers persoonsgegevens van huidige of toekomstige werknemers op toestemming baseren, omdat die door de afhankelijkheid in de arbeidsrelatie zelden vrij is (Richtsnoeren 05/2020 over toestemming, randnummer 21). Is de werkgever een overheid, dan weegt dat nog zwaarder: bij een duidelijke wanverhouding, met name als de verwerkingsverantwoordelijke een overheidsinstantie is, is toestemming geen geldige grondslag (overweging 43 AVG). Lidstaten mogen voor de arbeidsrelatie nadere regels stellen (artikel 88 AVG).

Een DPIA ligt voor de hand. De lijst van de Autoriteit Persoonsgegevens (AP) noemt onder meer grootschalige en/of stelselmatige monitoring van activiteiten van werknemers (categorie 11), profilering zoals de beoordeling van beroepsprestaties (categorie 15), stelselmatige observatie van gedrag (categorie 16) en grootschalige en/of stelselmatige verwerking van biometrische gegevens om iemand te identificeren (categorie 17) (Stcrt. 2019, 64418). Hoe u dat per toepassing toetst, staat in staat uw AI-toepassing op de AP-lijst van verplichte DPIA's. Een DPIA maakt een verboden praktijk niet toegestaan; zij is pas aan de orde voor wat overblijft, zoals emotieherkenning bij klanten.

De AP is kritisch over de techniek zelf. In haar Rapportage AI & Algoritmes Nederland van juli 2025 concludeert de AP dat emotieherkenning uitgaat van omstreden aannames en dat er zeer voorzichtig mee moet worden omgegaan. Een uitgebreidere bespreking staat in ons overzicht van het AP-rapport.

Boetes en toezicht

Voor een verboden praktijk geldt het hoogste boeteplafond van de AI Act: tot 35 miljoen euro of, voor een onderneming, tot 7 procent van de wereldwijde jaaromzet als dat hoger is (artikel 99 lid 3). Voor kmo's en start-ups geldt het laagste van beide (lid 6). Of en in hoeverre een overheidsorgaan zoals een gemeente een boete kan krijgen, bepaalt elke lidstaat zelf (lid 8).

In Nederland is dat nog niet bij wet geregeld, en er is nog geen toezichthouder voor de AI Act aangewezen. Het kabinet bracht op 20 april 2026 de Uitvoeringswet AI-verordening in internetconsultatie (Rijksoverheid). In dat concept zijn de AP, de AFM en De Nederlandsche Bank, elk voor hun eigen categorie organisaties, de beoogde toezichthouders voor de verboden praktijken (conceptwetsvoorstel, artikel 2.2 lid 1 onder b). Volgens het kabinet krijgen de AP en de Rijksinspectie Digitale Infrastructuur (RDI) een coördinerende rol. Het concept sluit boetes aan overheden niet uit: volgens de ontwerp-memorie van toelichting kan via de Algemene wet bestuursrecht ook een gemeente overtreder zijn (paragraaf 4.5.4.2). Zolang de wet niet in werking is, kan geen Nederlandse toezichthouder een AI Act-boete opleggen. Het verbod geldt intussen wel rechtstreeks, en de AP kan bij een onrechtmatige verwerking van persoonsgegevens nu al optreden onder de AVG, ook tegen een gemeente (artikel 18 UAVG). Meer in toezicht op de AI Act in Nederland en boetes onder de AI Act en de AVG voor gemeenten.

De toets in drie stappen

  1. Leidt het systeem emoties of intenties af uit biometrische gegevens? Denk aan stem, gezicht, houding, bewegingen, hartslag of typgedrag. Gaat het alleen om tekst, om vermoeidheid of pijn, of om het tellen van zichtbare uitdrukkingen zonder conclusie over een emotie, dan valt het buiten het verbod. Toets dan verder aan de AVG en bijlage III.
  2. Is het systeem gericht op mensen op hun werkplek of in het onderwijs? Dat omvat medewerkers, zzp'ers, stagiairs, vrijwilligers, sollicitanten, leerlingen, studenten en kandidaten voor toelating. Zo ja, dan is het systeem verboden, tenzij stap 3 opgaat. Een systeem dat op bezoekers is gericht en medewerkers alleen bijkomend raakt, valt volgens de richtsnoeren buiten het verbod, mits de gebruiker waarborgt dat medewerkers niet worden gescreend (punt 270). Zo nee, dan is het een hoog-risicosysteem met een informatieplicht.
  3. Is het systeem bedoeld voor een medische of veiligheidsreden in de enge zin? Dus een CE-gemarkeerd medisch hulpmiddel of de bescherming van leven en gezondheid bij een concreet gevaar, strikt noodzakelijk en zonder ander gebruik van de gegevens. Welzijn, productiviteit, klanttevredenheid of fraudebestrijding tellen niet.

Wilt u dit voor uw eigen toepassing doorlopen? Met de casus-check beschrijft u de toepassing in een paar vragen en ziet u welke AI Act- en AVG-plichten in beeld komen.

Veelgestelde vragen over emotieherkenning op de werkplek

Bronnen

EUR-Lex: Verordening (EU) 2024/1689 (AI-verordening), Publicatieblad, overwegingen 18 en 44 (13 juni 2024, geraadpleegd 16 november 2026)
EUR-Lex: Verordening (EU) 2016/679 (AVG), artikelen 4, 9 en 88 en overweging 43 (27 april 2016, geraadpleegd 16 november 2026)
Autoriteit Persoonsgegevens: Besluit inzake lijst van verwerkingen waarvoor een DPIA verplicht is, Stcrt. 2019, 64418, categorieën 11 en 17 (19 november 2019, geraadpleegd 16 november 2026)
Autoriteit Persoonsgegevens: AP: Emoties herkennen met AI 'dubieus en risicovol' (15 juli 2025, geraadpleegd 16 november 2026)
Overheid.nl: Wet op de ondernemingsraden, art. 27 (geraadpleegd 16 november 2026)
Rijksoverheid: Kabinet zet stap met toezicht op Europese AI-regels (20 april 2026, geraadpleegd 16 november 2026)
Internetconsultatie: Uitvoeringswet verordening artificiële intelligentie, conceptwetsvoorstel, artikel 2.2 (consultatie 20 april tot en met 1 juni 2026, geraadpleegd 16 november 2026)

Nieuwsbrief

Elke dinsdag de AI Act-week vooruit in 5 minuten

Praktische duiding van deadlines, richtsnoeren en toezicht, zodat u weet wat er deze week toe doet. Geen spam en u schrijft zich met één klik weer uit.

Praktisch en kort · Geen spam · Met één klik uitschrijven