Ga naar de hoofdinhoud
Praxikon

Artikel 9: Verwerking van bijzondere categorieën van persoonsgegevensAI-relevant

Praxikon houdt artikel 9 (Verwerking van bijzondere categorieën van persoonsgegevens) uit de AVG, naast de EU AI Act bij, met per uitspraak de vindplaats erbij.

Hoofdstuk IIVan kracht sinds 25-05-2018

Wat regelt artikel 9?

Artikel 9 verbiedt in lid 1 de verwerking van bijzondere categorieën van persoonsgegevens: gegevens waaruit ras of etnische afkomst, politieke opvattingen, religieuze of levensbeschouwelijke overtuigingen of vakbondslidmaatschap blijken, en genetische gegevens, biometrische gegevens voor unieke identificatie, gezondheidsgegevens en gegevens over seksueel gedrag of seksuele gerichtheid. Lid 2 noemt tien uitzonderingen waarin het verbod niet geldt, zoals uitdrukkelijke toestemming (a), verplichtingen uit het arbeidsrecht (b), gegevens die de betrokkene zelf openbaar heeft gemaakt (e) en gezondheidszorg (h). Lid 3 koppelt de zorguitzondering aan het beroepsgeheim en lid 4 laat lidstaten extra voorwaarden stellen voor genetische, biometrische en gezondheidsgegevens. Het artikel bestaat omdat deze gegevens volgens overweging 51 door hun aard bijzonder gevoelig zijn en de verwerking ervan grote risico's voor grondrechten kan meebrengen. Een uitzondering uit lid 2 komt bovenop, niet in plaats van, de grondslag uit artikel 6 (overweging 51).

Kernbegrip: Bijzondere categorieën van persoonsgegevens: de gevoelige gegevens uit lid 1 die niet verwerkt mogen worden, tenzij een uitzondering uit lid 2 geldt

Raakt direct:verwerkingsverantwoordelijkeverwerkerbetrokkenelidstaatfunctionaris voor gegevensbescherming

Duiding door Praxikon op basis van de tekst en de overwegingen; de officiële tekst hieronder gaat voor.

Raakvlak met de AI Act

Bijzondere categorieën persoonsgegevens zijn relevant voor verboden AI-praktijken (Art. 5 AI Act, biometrie) en data governance (Art. 10 AI Act, bias-detectie).

Officiële tekst

/
Verwerking van persoonsgegevens waaruit ras of etnische afkomst, politieke opvattingen, religieuze of levensbeschouwelijke overtuigingen, of het lidmaatschap van een vakbond blijken, en verwerking van genetische gegevens, biometrische gegevens met het oog op de unieke identificatie van een persoon, of gegevens over gezondheid, of gegevens met betrekking tot iemands seksueel gedrag of seksuele gerichtheid zijn verboden.
Lid 1 is niet van toepassing wanneer aan een van de onderstaande voorwaarden is voldaan: a) de betrokkene heeft uitdrukkelijke toestemming gegeven voor de verwerking van die persoonsgegevens voor een of meer welbepaalde doeleinden, behalve indien in Unierecht of lidstatelijk recht is bepaald dat het in lid 1 genoemde verbod niet door de betrokkene kan worden opgeheven; b) de verwerking is noodzakelijk met het oog op de uitvoering van verplichtingen en de uitoefening van specifieke rechten van de verwerkingsverantwoordelijke of de betrokkene op het gebied van het arbeidsrecht en het socialezekerheids- en socialebeschermingsrecht, voor zover zulks is toegestaan bij Unierecht of lidstatelijk recht of bij een collectieve overeenkomst op grond van lidstatelijk recht die passende waarborgen voor de grondrechten en de fundamentele belangen van de betrokkene biedt; c) de verwerking is noodzakelijk ter bescherming van de vitale belangen van de betrokkene of van een andere natuurlijke persoon indien de betrokkene fysiek of juridisch niet in staat is zijn toestemming te geven; d) de verwerking wordt verricht door een stichting, een vereniging of een andere instantie zonder winstoogmerk die op politiek, levensbeschouwelijk, godsdienstig of vakbondsgebied werkzaam is, in het kader van haar gerechtvaardigde activiteiten en met passende waarborgen, mits de verwerking uitsluitend betrekking heeft op de leden of de voormalige leden van de instantie of op personen die in verband met haar doeleinden regelmatig contact met haar onderhouden, en de persoonsgegevens niet zonder de toestemming van de betrokkenen buiten die instantie worden verstrekt; e) de verwerking heeft betrekking op persoonsgegevens die kennelijk door de betrokkene openbaar zijn gemaakt; f) de verwerking is noodzakelijk voor de instelling, uitoefening of onderbouwing van een rechtsvordering of wanneer gerechten handelen in het kader van hun rechtsbevoegdheid; g) de verwerking is noodzakelijk om redenen van zwaarwegend algemeen belang, op grond van Unierecht of lidstatelijk recht, waarbij de evenredigheid met het nagestreefde doel wordt gewaarborgd, de wezenlijke inhoud van het recht op bescherming van persoonsgegevens wordt geëerbiedigd en passende en specifieke maatregelen worden getroffen ter bescherming van de grondrechten en de fundamentele belangen van de betrokkene; h) de verwerking is noodzakelijk voor doeleinden van preventieve of arbeidsgeneeskunde, voor de beoordeling van de arbeidsgeschiktheid van de werknemer, medische diagnosen, het verstrekken van gezondheidszorg of sociale diensten of behandelingen dan wel het beheren van gezondheidszorgstelsels en -diensten of sociale stelsels en diensten, op grond van Unierecht of lidstatelijk recht, of uit hoofde van een overeenkomst met een gezondheidswerker en behoudens de in lid 3 genoemde voorwaarden en waarborgen; i) de verwerking is noodzakelijk om redenen van algemeen belang op het gebied van de volksgezondheid, zoals bescherming tegen ernstige grensoverschrijdende gevaren voor de gezondheid of het waarborgen van hoge normen inzake kwaliteit en veiligheid van de gezondheidszorg en van geneesmiddelen of medische hulpmiddelen, op grond van Unierecht of lidstatelijk recht waarin passende en specifieke maatregelen zijn opgenomen ter bescherming van de rechten en vrijheden van de betrokkene, met name van het beroepsgeheim; j) de verwerking is noodzakelijk met het oog op archivering in het algemeen belang, wetenschappelijk of historisch onderzoek of statistische doeleinden overeenkomstig artikel 89, lid 1, op grond van Unierecht of lidstatelijk recht, waarbij de evenredigheid met het nagestreefde doel wordt gewaarborgd, de wezenlijke inhoud van het recht op bescherming van persoonsgegevens wordt geëerbiedigd en passende en specifieke maatregelen worden getroffen ter bescherming van de grondrechten en de belangen van de betrokkene.
De in lid 1 bedoelde persoonsgegevens mogen worden verwerkt voor de in lid 2, punt h), genoemde doeleinden wanneer die gegevens worden verwerkt door of onder de verantwoordelijkheid van een beroepsbeoefenaar die krachtens Unierecht of lidstatelijk recht of krachtens door nationale bevoegde instanties vastgestelde regels aan het beroepsgeheim is gebonden, of door een andere persoon die eveneens krachtens Unierecht of lidstatelijk recht of krachtens door nationale bevoegde instanties vastgestelde regels tot geheimhouding is gehouden.
De lidstaten kunnen bijkomende voorwaarden, waaronder beperkingen, met betrekking tot de verwerking van genetische gegevens, biometrische gegevens of gegevens over gezondheid handhaven of invoeren.

Bron: EUR-Lex, Verordening (EU) 2016/679. Officiële tekst, ongewijzigd overgenomen.

Beslisboom

Verwerkt u bijzondere persoonsgegevens, en mag dat?

Voor bijzondere persoonsgegevens geldt een verbod, tenzij een van de uitzonderingen van artikel 9 lid 2 van toepassing is. Die uitzondering komt bovenop een grondslag uit artikel 6.

Vraag 1 · art. 9 lid 1

Verwerkt u gegevens waaruit ras of etnische afkomst, politieke opvattingen, religieuze of levensbeschouwelijke overtuigingen of vakbondslidmaatschap blijken, of genetische gegevens, biometrische gegevens om iemand uniek te identificeren, gezondheidsgegevens, of gegevens over iemands seksueel gedrag of seksuele gerichtheid?

Ook gegevens waaruit zo’n kenmerk indirect kan worden afgeleid kunnen hieronder vallen. Een gewone foto is pas biometrisch als u hem technisch verwerkt om iemand uniek te identificeren.

Volledig schema
  1. 1

    Verwerkt u gegevens waaruit ras of etnische afkomst, politieke opvattingen, religieuze of levensbeschouwelijke overtuigingen of vakbondslidmaatschap blijken, of genetische gegevens, biometrische gegevens om iemand uniek te identificeren, gezondheidsgegevens, of gegevens over iemands seksueel gedrag of seksuele gerichtheid?

    art. 9 lid 1

    • Ja → Vraag 3
    • Nee → Vraag 2
  2. 2

    Verwerkt u gegevens over strafrechtelijke veroordelingen en strafbare feiten, of daarmee verband houdende veiligheidsmaatregelen?

    art. 10

    • Ja → Uitkomst B
    • Nee → Uitkomst A
  3. 3

    Heeft de betrokkene uitdrukkelijk toestemming gegeven voor een of meer welbepaalde doeleinden, en verbiedt de wet niet dat het verbod met toestemming wordt opgeheven?

    art. 9 lid 2 onder a

    • Ja → Uitkomst C
    • Nee → Vraag 4
  4. 4

    Is de verwerking noodzakelijk voor verplichtingen of rechten op het gebied van arbeidsrecht, sociale zekerheid of sociale bescherming, en is zij toegestaan door Unie- of lidstatelijk recht of een cao met passende waarborgen?

    art. 9 lid 2 onder b

    • Ja → Uitkomst D
    • Nee → Vraag 5
  5. 5

    Is de verwerking noodzakelijk om de vitale belangen van iemand te beschermen, terwijl de betrokkene fysiek of juridisch niet in staat is toestemming te geven?

    art. 9 lid 2 onder c

    • Ja → Uitkomst F
    • Nee → Vraag 6
  6. 6

    Bent u een stichting, vereniging of andere organisatie zonder winstoogmerk op politiek, levensbeschouwelijk, godsdienstig of vakbondsgebied, en gaat het alleen om (oud-)leden of vaste contacten, zonder verstrekking naar buiten zonder toestemming?

    art. 9 lid 2 onder d

    • Ja → Uitkomst F
    • Nee → Vraag 7
  7. 7

    Heeft de betrokkene deze gegevens zelf kennelijk openbaar gemaakt, bewust en voor iedereen toegankelijk?

    art. 9 lid 2 onder e

    • Ja → Uitkomst F
    • Nee → Vraag 8
  8. 8

    Is de verwerking noodzakelijk voor de instelling, uitoefening of onderbouwing van een rechtsvordering, of handelt een gerecht in zijn rechterlijke hoedanigheid?

    art. 9 lid 2 onder f

    • Ja → Uitkomst F
    • Nee → Vraag 9
  9. 9

    Is de verwerking noodzakelijk voor preventieve of arbeidsgeneeskunde, beoordeling van arbeidsgeschiktheid, medische diagnose, gezondheidszorg of sociale diensten of behandeling, of het beheer van zorgstelsels en sociale diensten, op basis van Unie- of lidstatelijk recht of een overeenkomst met een zorgprofessional, door of onder verantwoordelijkheid van een beroepskracht met geheimhoudingsplicht?

    art. 9 lid 2 onder h · art. 9 lid 3

    • Ja → Uitkomst E
    • Nee → Vraag 10
  10. 10

    Is de verwerking noodzakelijk om redenen van zwaarwegend algemeen belang, volksgezondheid, of voor archivering, wetenschappelijk of historisch onderzoek of statistiek, op basis van Unie- of lidstatelijk recht met passende en specifieke waarborgen?

    art. 9 lid 2 onder g, i en j · art. 29 UAVG

    • Ja → Uitkomst D
    • Nee → Uitkomst G

Uitkomst A · Geldt niet

Geen bijzondere of strafrechtelijke persoonsgegevens

Artikel 9 en artikel 10 gelden niet. U heeft wel een grondslag uit artikel 6 nodig. Let op afgeleide gegevens: een systeem dat gevoelige kenmerken voorspelt, kan alsnog bijzondere persoonsgegevens maken.

art. 9 lid 1 · art. 10 · art. 6 lid 1

Uitkomst B · Nader toetsen

Strafrechtelijke gegevens: artikel 10, niet artikel 9

Deze gegevens mag u alleen verwerken onder toezicht van de overheid of als Unie- of lidstatelijk recht dat met passende waarborgen toestaat. In Nederland regelt de UAVG in een aparte paragraaf over strafrechtelijke gegevens wanneer dat mag. U heeft daarnaast een grondslag uit artikel 6 nodig.

art. 10 · art. 6 lid 1

Uitkomst C · Geldt

Toegestaan op basis van uitdrukkelijke toestemming

Leg vast hoe en wanneer de uitdrukkelijke toestemming is gegeven en zorg dat intrekken eenvoudig is. U heeft daarnaast een grondslag uit artikel 6 nodig. Bij grootschalige verwerking is een DPIA verplicht (artikel 35 lid 3 onder b).

art. 9 lid 2 onder a · art. 7 · art. 6 lid 1 · art. 35 lid 3 onder b

Uitkomst D · Geldt

Toegestaan op basis van een wettelijke regeling

Noem de concrete wettelijke bepaling of cao-bepaling en pas de waarborgen toe die daarin staan. Verwerk niet meer dan nodig voor dat doel. U heeft daarnaast een grondslag uit artikel 6 nodig. Bij grootschalige verwerking is een DPIA verplicht (artikel 35 lid 3 onder b).

art. 9 lid 2 onder b, g, i en j · art. 6 lid 1 · art. 35 lid 3 onder b

Uitkomst E · Geldt

Toegestaan voor zorg of arbeidsgeneeskunde onder geheimhouding

De verwerking moet plaatsvinden door of onder verantwoordelijkheid van een beroepskracht met een geheimhoudingsplicht, zoals een arts of bedrijfsarts. Een werkgever kan zelf geen medische gegevens verwerken via deze uitzondering; voor verzuim en re-integratie geeft artikel 30 UAVG werkgevers alleen een beperkte ruimte via artikel 9 lid 2 onder b. U heeft daarnaast een grondslag uit artikel 6 nodig. Bij grootschalige verwerking is een DPIA verplicht (artikel 35 lid 3 onder b).

art. 9 lid 2 onder h · art. 9 lid 3 · art. 30 UAVG · art. 6 lid 1 · art. 35 lid 3 onder b

Uitkomst F · Geldt

Toegestaan onder een specifieke uitzondering

Leg vast welke uitzondering van lid 2 u gebruikt en waarom de voorwaarden zijn vervuld. Houd de verwerking beperkt tot wat die uitzondering dekt. U heeft daarnaast een grondslag uit artikel 6 nodig. Bij grootschalige verwerking is een DPIA verplicht (artikel 35 lid 3 onder b).

art. 9 lid 2 onder c, d, e of f · art. 6 lid 1 · art. 35 lid 3 onder b

Uitkomst G · Verboden

Verboden: geen uitzondering van toepassing

Zonder uitzondering uit lid 2 mag u deze gegevens niet verwerken, ook niet met een grondslag uit artikel 6. Stop de verwerking, verwijder de gegevens of richt het proces zo in dat geen bijzondere persoonsgegevens nodig zijn.

art. 9 lid 1 · art. 9 lid 2

Een beslisboom versimpelt. Twijfelt u bij een vraag, lees dan de vindplaats of laat het beoordelen. Gecontroleerd tegen de wettekst op 1 oktober 2026.

Wat betekent dit voor u?

Verwerkingsverantwoordelijke

Stel eerst vast of u gegevens uit lid 1 verwerkt, ook als u ze afleidt uit andere gegevens, en bepaal dan welke uitzondering uit lid 2 van toepassing is; leg beide vast. Vraagt u uitdrukkelijke toestemming (lid 2 onder a), dan gaat dat verder dan gewone toestemming en moet de toestemming welbepaalde doeleinden noemen. Gebruikt u bijvoorbeeld AI om uit foto's gezichten uniek te herkennen, dan zijn dat volgens overweging 51 biometrische gegevens; een gewone foto zonder zulke technische verwerking is dat niet. Controleer daarnaast of uw lidstaat extra voorwaarden stelt voor genetische, biometrische of gezondheidsgegevens (lid 4).

Verwerker

Weet of u voor de verwerkingsverantwoordelijke bijzondere categorieën verwerkt, want de waarborgen die bij de uitzondering horen, zoals geheimhouding in de zorg (lid 3), moeten ook bij u geborgd zijn. Gebruikt u deze gegevens voor eigen doelen, dan bent u voor dat deel zelf verwerkingsverantwoordelijke en heeft u zelf een uitzondering uit lid 2 en een grondslag uit artikel 6 nodig.

Functionaris gegevensbescherming

Toets bij elk project of er bijzondere categorieën in het spel zijn en of de gekozen uitzondering uit lid 2 werkelijk past; 'kennelijk door de betrokkene openbaar gemaakt' (onder e) vraagt bijvoorbeeld dat de betrokkene dit zelf heeft gedaan. Herinner de organisatie eraan dat naast een uitzondering uit lid 2 ook een grondslag uit artikel 6 nodig is (overweging 51).

Betrokkene

Uw gevoelige gegevens mogen in beginsel niet worden verwerkt (lid 1). Vraagt een organisatie u om uitdrukkelijke toestemming, dan moet duidelijk zijn voor welke welbepaalde doeleinden dat is (lid 2 onder a). Overweging 54 zegt dat gezondheidsgegevens die om redenen van volksgezondheid worden verwerkt, niet door werkgevers, verzekeraars of banken voor andere doeleinden mogen worden gebruikt.

Compliance checklist

Gerelateerde overwegingen

Kruisverwijzingen

Meer rechtspraak, richtsnoeren en boetes

Aanvullend op het overzicht onderaan deze pagina: uitspraken, richtsnoeren en boetes die dit artikel uitleggen of toepassen, nieuwste eerst. Elk item is nagelopen tegen de officiële bron.

Rechtspraak (5)

  • 19 december 2024 · C-65/23 · HvJ EU
    MK v K GmbH

    Een cao of bedrijfsovereenkomst over werknemersgegevens moet ook voldoen aan de artikelen 5, 6 en 9 van de AVG, en de rechter toetst de noodzaak volledig.

  • 21 december 2023 · C-667/21 · HvJ EU
    Krankenversicherung Nordrhein

    Wie gezondheidsgegevens verwerkt op basis van een uitzondering in artikel 9 lid 2, heeft daarnaast een grondslag uit artikel 6 nodig. Schadevergoeding heeft een compenserende en geen bestraffende functie.

  • 1 augustus 2022 · C-184/20 · HvJ EU
    OT v Vyriausioji tarnybinės etikos komisija

    Gegevens waaruit indirect gevoelige informatie blijkt, zoals de naam van een partner die seksuele geaardheid onthult, vallen onder artikel 9. Online publicatie van belangenverklaringen ging verder dan nodig.

  • 24 september 2019 · C-136/17 · HvJ EURichtlijn 95/46
    GC e.a. v CNIL

    Het verbod op verwerking van bijzondere en strafrechtelijke gegevens geldt ook voor een zoekmachine, binnen haar rol bij de beoordeling van een verwijderingsverzoek. Bij verouderde berichtgeving over strafzaken moet de actuele stand bovenaan de resultaten staan.

  • 6 november 2003 · C-101/01 · HvJ EURichtlijn 95/46
    Lindqvist

    Namen en gegevens van personen op een webpagina zetten is geautomatiseerde verwerking die niet onder de huishoudelijke uitzondering valt; een voetblessure is een gezondheidsgegeven en plaatsing op een in de EU gehoste site is geen doorgifte naar een derde land.

Richtsnoeren en besluiten (6)

Toon nog 1

Boetes (1)

  • 16 mei 2024 · Autoriteit Persoonsgegevens€ 30.500.000
    Clearview AI: illegale database met gezichtsafdrukken

    Clearview schraapte miljarden foto's van internet en zette gezichten om in biometrische codes, zonder grondslag en in strijd met het verbod op verwerking van biometrische gegevens. Het informeerde mensen niet, reageerde niet op inzageverzoeken en had geen vertegenwoordiger in de EU.

    Besluit van 16 mei 2024, bekendgemaakt op 3 september 2024. Clearview heeft geen bezwaar gemaakt, dus de boete staat vast. Voor het ontbreken van een EU-vertegenwoordiger (artikel 27) legde de AP geen aparte boete op.

Lijn in de rechtspraakBijzondere categorieën van gegevens

Wanneer onthullen gegevens iets gevoeligs?

  1. Lindqvist (2003)Een voetblessure is al een gezondheidsgegeven.
  2. GC e.a. v CNIL (2019)Het verbod geldt ook voor zoekmachines bij verwijderingsverzoeken.
  3. OT v Vyriausioji tarnybinės etikos komisija (2022)Ook indirecte onthulling, zoals via de naam van een partner, telt.
  4. Meta Platforms v Bundeskartellamt (2023)Surfgedrag op gevoelige sites kan bijzondere gegevens opleveren.
  5. Krankenversicherung Nordrhein (2023)Naast een uitzondering in artikel 9 is altijd een grondslag in artikel 6 nodig.
  6. Lindenapotheke (2024)Online bestellingen van apotheekgeneesmiddelen zijn gezondheidsgegevens.
  7. Schrems v Meta Platforms (2024)Een openbare uitspraak over je geaardheid maakt andere gegevens daarover niet vrij.
  8. Russmedia Digital (2025)Een marktplaats moet advertenties met gevoelige gegevens vooraf opsporen.

Gecontroleerd op 1 oktober 2026

Veelgestelde vragen

Samenhang

Wat samenhangt met artikel 9 AVG

Thema’s waarin dit terugkomt

Waar dit de andere wet raakt

De tegenhanger in de andere wet

Rechtspraak

Richtsnoeren

Handhaving en boetes

Wetgeving in beweging