Artikel 9: Verwerking van bijzondere categorieën van persoonsgegevensAI-relevant
Praxikon houdt artikel 9 (Verwerking van bijzondere categorieën van persoonsgegevens) uit de AVG, naast de EU AI Act bij, met per uitspraak de vindplaats erbij.
Wat regelt artikel 9?
Artikel 9 verbiedt in lid 1 de verwerking van bijzondere categorieën van persoonsgegevens: gegevens waaruit ras of etnische afkomst, politieke opvattingen, religieuze of levensbeschouwelijke overtuigingen of vakbondslidmaatschap blijken, en genetische gegevens, biometrische gegevens voor unieke identificatie, gezondheidsgegevens en gegevens over seksueel gedrag of seksuele gerichtheid. Lid 2 noemt tien uitzonderingen waarin het verbod niet geldt, zoals uitdrukkelijke toestemming (a), verplichtingen uit het arbeidsrecht (b), gegevens die de betrokkene zelf openbaar heeft gemaakt (e) en gezondheidszorg (h). Lid 3 koppelt de zorguitzondering aan het beroepsgeheim en lid 4 laat lidstaten extra voorwaarden stellen voor genetische, biometrische en gezondheidsgegevens. Het artikel bestaat omdat deze gegevens volgens overweging 51 door hun aard bijzonder gevoelig zijn en de verwerking ervan grote risico's voor grondrechten kan meebrengen. Een uitzondering uit lid 2 komt bovenop, niet in plaats van, de grondslag uit artikel 6 (overweging 51).
Kernbegrip: Bijzondere categorieën van persoonsgegevens: de gevoelige gegevens uit lid 1 die niet verwerkt mogen worden, tenzij een uitzondering uit lid 2 geldt
Raakt direct:verwerkingsverantwoordelijkeverwerkerbetrokkenelidstaatfunctionaris voor gegevensbescherming
Duiding door Praxikon op basis van de tekst en de overwegingen; de officiële tekst hieronder gaat voor.
Raakvlak met de AI Act
Bijzondere categorieën persoonsgegevens zijn relevant voor verboden AI-praktijken (Art. 5 AI Act, biometrie) en data governance (Art. 10 AI Act, bias-detectie).
Officiële tekst
Bron: EUR-Lex, Verordening (EU) 2016/679. Officiële tekst, ongewijzigd overgenomen.
Beslisboom
Verwerkt u bijzondere persoonsgegevens, en mag dat?
Voor bijzondere persoonsgegevens geldt een verbod, tenzij een van de uitzonderingen van artikel 9 lid 2 van toepassing is. Die uitzondering komt bovenop een grondslag uit artikel 6.
Vraag 1 · art. 9 lid 1
Verwerkt u gegevens waaruit ras of etnische afkomst, politieke opvattingen, religieuze of levensbeschouwelijke overtuigingen of vakbondslidmaatschap blijken, of genetische gegevens, biometrische gegevens om iemand uniek te identificeren, gezondheidsgegevens, of gegevens over iemands seksueel gedrag of seksuele gerichtheid?
Ook gegevens waaruit zo’n kenmerk indirect kan worden afgeleid kunnen hieronder vallen. Een gewone foto is pas biometrisch als u hem technisch verwerkt om iemand uniek te identificeren.
Volledig schema
- 1
Verwerkt u gegevens waaruit ras of etnische afkomst, politieke opvattingen, religieuze of levensbeschouwelijke overtuigingen of vakbondslidmaatschap blijken, of genetische gegevens, biometrische gegevens om iemand uniek te identificeren, gezondheidsgegevens, of gegevens over iemands seksueel gedrag of seksuele gerichtheid?
art. 9 lid 1
- Ja → Vraag 3
- Nee → Vraag 2
- 2
Verwerkt u gegevens over strafrechtelijke veroordelingen en strafbare feiten, of daarmee verband houdende veiligheidsmaatregelen?
art. 10
- Ja → Uitkomst B
- Nee → Uitkomst A
- 3
Heeft de betrokkene uitdrukkelijk toestemming gegeven voor een of meer welbepaalde doeleinden, en verbiedt de wet niet dat het verbod met toestemming wordt opgeheven?
art. 9 lid 2 onder a
- Ja → Uitkomst C
- Nee → Vraag 4
- 4
Is de verwerking noodzakelijk voor verplichtingen of rechten op het gebied van arbeidsrecht, sociale zekerheid of sociale bescherming, en is zij toegestaan door Unie- of lidstatelijk recht of een cao met passende waarborgen?
art. 9 lid 2 onder b
- Ja → Uitkomst D
- Nee → Vraag 5
- 5
Is de verwerking noodzakelijk om de vitale belangen van iemand te beschermen, terwijl de betrokkene fysiek of juridisch niet in staat is toestemming te geven?
art. 9 lid 2 onder c
- Ja → Uitkomst F
- Nee → Vraag 6
- 6
Bent u een stichting, vereniging of andere organisatie zonder winstoogmerk op politiek, levensbeschouwelijk, godsdienstig of vakbondsgebied, en gaat het alleen om (oud-)leden of vaste contacten, zonder verstrekking naar buiten zonder toestemming?
art. 9 lid 2 onder d
- Ja → Uitkomst F
- Nee → Vraag 7
- 7
Heeft de betrokkene deze gegevens zelf kennelijk openbaar gemaakt, bewust en voor iedereen toegankelijk?
art. 9 lid 2 onder e
- Ja → Uitkomst F
- Nee → Vraag 8
- 8
Is de verwerking noodzakelijk voor de instelling, uitoefening of onderbouwing van een rechtsvordering, of handelt een gerecht in zijn rechterlijke hoedanigheid?
art. 9 lid 2 onder f
- Ja → Uitkomst F
- Nee → Vraag 9
- 9
Is de verwerking noodzakelijk voor preventieve of arbeidsgeneeskunde, beoordeling van arbeidsgeschiktheid, medische diagnose, gezondheidszorg of sociale diensten of behandeling, of het beheer van zorgstelsels en sociale diensten, op basis van Unie- of lidstatelijk recht of een overeenkomst met een zorgprofessional, door of onder verantwoordelijkheid van een beroepskracht met geheimhoudingsplicht?
art. 9 lid 2 onder h · art. 9 lid 3
- Ja → Uitkomst E
- Nee → Vraag 10
- 10
Is de verwerking noodzakelijk om redenen van zwaarwegend algemeen belang, volksgezondheid, of voor archivering, wetenschappelijk of historisch onderzoek of statistiek, op basis van Unie- of lidstatelijk recht met passende en specifieke waarborgen?
art. 9 lid 2 onder g, i en j · art. 29 UAVG
- Ja → Uitkomst D
- Nee → Uitkomst G
Uitkomst A · Geldt niet
Geen bijzondere of strafrechtelijke persoonsgegevens
Artikel 9 en artikel 10 gelden niet. U heeft wel een grondslag uit artikel 6 nodig. Let op afgeleide gegevens: een systeem dat gevoelige kenmerken voorspelt, kan alsnog bijzondere persoonsgegevens maken.
art. 9 lid 1 · art. 10 · art. 6 lid 1
Uitkomst B · Nader toetsen
Strafrechtelijke gegevens: artikel 10, niet artikel 9
Deze gegevens mag u alleen verwerken onder toezicht van de overheid of als Unie- of lidstatelijk recht dat met passende waarborgen toestaat. In Nederland regelt de UAVG in een aparte paragraaf over strafrechtelijke gegevens wanneer dat mag. U heeft daarnaast een grondslag uit artikel 6 nodig.
art. 10 · art. 6 lid 1
Uitkomst C · Geldt
Toegestaan op basis van uitdrukkelijke toestemming
Leg vast hoe en wanneer de uitdrukkelijke toestemming is gegeven en zorg dat intrekken eenvoudig is. U heeft daarnaast een grondslag uit artikel 6 nodig. Bij grootschalige verwerking is een DPIA verplicht (artikel 35 lid 3 onder b).
art. 9 lid 2 onder a · art. 7 · art. 6 lid 1 · art. 35 lid 3 onder b
Uitkomst D · Geldt
Toegestaan op basis van een wettelijke regeling
Noem de concrete wettelijke bepaling of cao-bepaling en pas de waarborgen toe die daarin staan. Verwerk niet meer dan nodig voor dat doel. U heeft daarnaast een grondslag uit artikel 6 nodig. Bij grootschalige verwerking is een DPIA verplicht (artikel 35 lid 3 onder b).
art. 9 lid 2 onder b, g, i en j · art. 6 lid 1 · art. 35 lid 3 onder b
Uitkomst E · Geldt
Toegestaan voor zorg of arbeidsgeneeskunde onder geheimhouding
De verwerking moet plaatsvinden door of onder verantwoordelijkheid van een beroepskracht met een geheimhoudingsplicht, zoals een arts of bedrijfsarts. Een werkgever kan zelf geen medische gegevens verwerken via deze uitzondering; voor verzuim en re-integratie geeft artikel 30 UAVG werkgevers alleen een beperkte ruimte via artikel 9 lid 2 onder b. U heeft daarnaast een grondslag uit artikel 6 nodig. Bij grootschalige verwerking is een DPIA verplicht (artikel 35 lid 3 onder b).
art. 9 lid 2 onder h · art. 9 lid 3 · art. 30 UAVG · art. 6 lid 1 · art. 35 lid 3 onder b
Uitkomst F · Geldt
Toegestaan onder een specifieke uitzondering
Leg vast welke uitzondering van lid 2 u gebruikt en waarom de voorwaarden zijn vervuld. Houd de verwerking beperkt tot wat die uitzondering dekt. U heeft daarnaast een grondslag uit artikel 6 nodig. Bij grootschalige verwerking is een DPIA verplicht (artikel 35 lid 3 onder b).
art. 9 lid 2 onder c, d, e of f · art. 6 lid 1 · art. 35 lid 3 onder b
Uitkomst G · Verboden
Verboden: geen uitzondering van toepassing
Zonder uitzondering uit lid 2 mag u deze gegevens niet verwerken, ook niet met een grondslag uit artikel 6. Stop de verwerking, verwijder de gegevens of richt het proces zo in dat geen bijzondere persoonsgegevens nodig zijn.
art. 9 lid 1 · art. 9 lid 2
Wat betekent dit voor u?
Verwerkingsverantwoordelijke
Stel eerst vast of u gegevens uit lid 1 verwerkt, ook als u ze afleidt uit andere gegevens, en bepaal dan welke uitzondering uit lid 2 van toepassing is; leg beide vast. Vraagt u uitdrukkelijke toestemming (lid 2 onder a), dan gaat dat verder dan gewone toestemming en moet de toestemming welbepaalde doeleinden noemen. Gebruikt u bijvoorbeeld AI om uit foto's gezichten uniek te herkennen, dan zijn dat volgens overweging 51 biometrische gegevens; een gewone foto zonder zulke technische verwerking is dat niet. Controleer daarnaast of uw lidstaat extra voorwaarden stelt voor genetische, biometrische of gezondheidsgegevens (lid 4).
Verwerker
Weet of u voor de verwerkingsverantwoordelijke bijzondere categorieën verwerkt, want de waarborgen die bij de uitzondering horen, zoals geheimhouding in de zorg (lid 3), moeten ook bij u geborgd zijn. Gebruikt u deze gegevens voor eigen doelen, dan bent u voor dat deel zelf verwerkingsverantwoordelijke en heeft u zelf een uitzondering uit lid 2 en een grondslag uit artikel 6 nodig.
Functionaris gegevensbescherming
Toets bij elk project of er bijzondere categorieën in het spel zijn en of de gekozen uitzondering uit lid 2 werkelijk past; 'kennelijk door de betrokkene openbaar gemaakt' (onder e) vraagt bijvoorbeeld dat de betrokkene dit zelf heeft gedaan. Herinner de organisatie eraan dat naast een uitzondering uit lid 2 ook een grondslag uit artikel 6 nodig is (overweging 51).
Betrokkene
Uw gevoelige gegevens mogen in beginsel niet worden verwerkt (lid 1). Vraagt een organisatie u om uitdrukkelijke toestemming, dan moet duidelijk zijn voor welke welbepaalde doeleinden dat is (lid 2 onder a). Overweging 54 zegt dat gezondheidsgegevens die om redenen van volksgezondheid worden verwerkt, niet door werkgevers, verzekeraars of banken voor andere doeleinden mogen worden gebruikt.
Compliance checklist
Gerelateerde overwegingen
Persoonsgegevens die door hun aard bijzonder gevoelig zijn wat betreft de grondrechten en fundamentele vrijheden, verdienen specifieke bescherming aangezien de context van de verwerking ervan signific...
(52)Van het verbod op de verwerking van bijzondere categorieën van persoonsgegevens moet ook kunnen worden afgeweken, indien Unierecht of lidstatelijk recht hierin voorziet en er passende waarborgen worde...
(53)Bijzondere categorieën van persoonsgegevens waarvoor betere bescherming is vereist, mogen alleen voor gezondheidsdoeleinden worden verwerkt indien dat nodig is om die doeleinden te verwezenlijken in h...
(54)Het kan om redenen van algemeen belang op het gebied van de volksgezondheid nodig zijn om bijzondere categorieën van persoonsgegevens zonder toestemming van de betrokkene te verwerken. Die verwerking ...
(55)Bovendien vindt de verwerking van persoonsgegevens door overheidsinstanties ter verwezenlijking van in het constitutionele recht of in het volkenrecht vastgelegde doelstellingen van officieel erkende ...
(56)Als het bij verkiezingsactiviteiten voor de goede werking van de democratie in een lidstaat vereist is dat politieke partijen persoonsgegevens over de politieke opvattingen van personen verzamelen, ka...
Kruisverwijzingen
Meer rechtspraak, richtsnoeren en boetes
Aanvullend op het overzicht onderaan deze pagina: uitspraken, richtsnoeren en boetes die dit artikel uitleggen of toepassen, nieuwste eerst. Elk item is nagelopen tegen de officiële bron.
Rechtspraak (5)
- 19 december 2024 · C-65/23 · HvJ EUMK v K GmbH
Een cao of bedrijfsovereenkomst over werknemersgegevens moet ook voldoen aan de artikelen 5, 6 en 9 van de AVG, en de rechter toetst de noodzaak volledig.
- 21 december 2023 · C-667/21 · HvJ EUKrankenversicherung Nordrhein
Wie gezondheidsgegevens verwerkt op basis van een uitzondering in artikel 9 lid 2, heeft daarnaast een grondslag uit artikel 6 nodig. Schadevergoeding heeft een compenserende en geen bestraffende functie.
- 1 augustus 2022 · C-184/20 · HvJ EUOT v Vyriausioji tarnybinės etikos komisija
Gegevens waaruit indirect gevoelige informatie blijkt, zoals de naam van een partner die seksuele geaardheid onthult, vallen onder artikel 9. Online publicatie van belangenverklaringen ging verder dan nodig.
- 24 september 2019 · C-136/17 · HvJ EURichtlijn 95/46GC e.a. v CNIL
Het verbod op verwerking van bijzondere en strafrechtelijke gegevens geldt ook voor een zoekmachine, binnen haar rol bij de beoordeling van een verwijderingsverzoek. Bij verouderde berichtgeving over strafzaken moet de actuele stand bovenaan de resultaten staan.
- 6 november 2003 · C-101/01 · HvJ EURichtlijn 95/46Lindqvist
Namen en gegevens van personen op een webpagina zetten is geautomatiseerde verwerking die niet onder de huishoudelijke uitzondering valt; een voetblessure is een gezondheidsgegeven en plaatsing op een in de EU gehoste site is geen doorgifte naar een derde land.
Richtsnoeren en besluiten (6)
- 17 september 2026 · v2.0 · EDPBRichtsnoeren 3/2025 over de wisselwerking tussen de DSA en de AVG
Beschrijft hoe verplichtingen uit de digitaledienstenverordening en de AVG samen worden toegepast, onder meer bij contentmoderatie, aanbevelingssystemen en advertenties.
- 19 november 2025 · COM(2025) 837 · Europese CommissieDigital Omnibus: voorstel tot wijziging van de AVG
Wetsvoorstel dat onder meer een relatieve definitie van persoonsgegevens, een meldplicht voor datalekken alleen bij hoog risico en cookieregels in de AVG zelf voorstelt. Het is een voorstel en geen geldend recht.
- 13 april 2021 · v2.1 · EDPBRichtsnoeren 8/2020 over het targeten van gebruikers van sociale media
Beschrijft de rollen en verantwoordelijkheden van socialemediaplatforms en adverteerders bij gerichte advertenties en de grondslagen die daarbij passen.
- 9 maart 2021 · v2.0 · EDPBRichtsnoeren 01/2020 over de verwerking van persoonsgegevens in verband met verbonden voertuigen en mobiliteitstoepassingen
Behandelt de gegevensbescherming bij verbonden voertuigen en mobiliteitsapps, zoals locatiegegevens, biometrie en de toegang tot gegevens in het voertuig.
- 15 december 2020 · v2.0 · EDPBRichtsnoeren 06/2020 over de wisselwerking tussen de tweede betaaldienstenrichtlijn en de AVG
Behandelt hoe betaaldienstverleners onder PSD2 persoonsgegevens mogen verwerken, met aandacht voor de grondslag, gegevens van derden en bijzondere categorieen.
Toon nog 1
- 29 januari 2020 · v2.1 · EDPBRichtsnoeren 3/2019 over de verwerking van persoonsgegevens door middel van videoapparatuur
Behandelt cameratoezicht onder de AVG, waaronder de uitzondering voor huishoudelijk gebruik, de grondslag, biometrische gegevens, informatieplichten en bewaartermijnen.
Boetes (1)
- 16 mei 2024 · Autoriteit Persoonsgegevens€ 30.500.000Clearview AI: illegale database met gezichtsafdrukken
Clearview schraapte miljarden foto's van internet en zette gezichten om in biometrische codes, zonder grondslag en in strijd met het verbod op verwerking van biometrische gegevens. Het informeerde mensen niet, reageerde niet op inzageverzoeken en had geen vertegenwoordiger in de EU.
Besluit van 16 mei 2024, bekendgemaakt op 3 september 2024. Clearview heeft geen bezwaar gemaakt, dus de boete staat vast. Voor het ontbreken van een EU-vertegenwoordiger (artikel 27) legde de AP geen aparte boete op.
Lijn in de rechtspraakBijzondere categorieën van gegevens
Wanneer onthullen gegevens iets gevoeligs?
- Lindqvist (2003)Een voetblessure is al een gezondheidsgegeven.
- GC e.a. v CNIL (2019)Het verbod geldt ook voor zoekmachines bij verwijderingsverzoeken.
- OT v Vyriausioji tarnybinės etikos komisija (2022)Ook indirecte onthulling, zoals via de naam van een partner, telt.
- Meta Platforms v Bundeskartellamt (2023)Surfgedrag op gevoelige sites kan bijzondere gegevens opleveren.
- Krankenversicherung Nordrhein (2023)Naast een uitzondering in artikel 9 is altijd een grondslag in artikel 6 nodig.
- Lindenapotheke (2024)Online bestellingen van apotheekgeneesmiddelen zijn gezondheidsgegevens.
- Schrems v Meta Platforms (2024)Een openbare uitspraak over je geaardheid maakt andere gegevens daarover niet vrij.
- Russmedia Digital (2025)Een marktplaats moet advertenties met gevoelige gegevens vooraf opsporen.
Gecontroleerd op 1 oktober 2026
Veelgestelde vragen
Samenhang
Wat samenhangt met artikel 9 AVG
Thema’s waarin dit terugkomt
Waar dit de andere wet raakt
De tegenhanger in de andere wet
- Artikel 2 AI Act: Toepassingsgebied
via Bijzondere persoonsgegevens gebruiken om bias op te sporen
- Artikel 3 AI Act: Definities
- Artikel 5 AI Act: Verboden AI-praktijken
via Emotieherkenning: verbod of hoog risico onder de AI Act, en de AVG ernaast
- Artikel 6 AI Act: Classificatieregels voor AI-systemen met een hoog risico
via Emotieherkenning: verbod of hoog risico onder de AI Act, en de AVG ernaast
- Artikel 10 AI Act: Data en datagovernance
via Bijzondere persoonsgegevens voor biasdetectie: artikel 4 bis naast artikel 9 AVG
- Artikel 50 AI Act: Transparantieverplichtingen voor aanbieders en gebruiksverantwoordelijken van bepaalde AI-systemen
via Emotieherkenning: verbod of hoog risico onder de AI Act, en de AVG ernaast
Rechtspraak
- Schrems tegen Meta: geen onbeperkt bewaren en combineren van gegevens voor gerichte advertenties
2024-10-04 · definitief, Hof van Justitie van de EU (Vierde kamer), Maximilian Schrems tegen Meta Platforms Ireland Limited
- Lindenapotheke: concurrenten mogen AVG-inbreuken aanvechten en bestelgegevens van apotheekproducten zijn gezondheidsgegevens
2024-10-04 · definitief, Hof van Justitie van de EU (Grote kamer), ND tegen DR (twee Duitse apothekers)
- Meta tegen Bundeskartellamt: mededingingsautoriteit mag AVG-inbreuk vaststellen, strenge eisen aan grondslagen voor gepersonaliseerde advertenties
2023-07-04 · definitief, Hof van Justitie van de EU (Grote kamer), Meta Platforms Inc., Meta Platforms Ireland Ltd en Facebook Deutschland GmbH tegen Bundeskartellamt
- Russmedia: beheerder van een online marktplaats is verantwoordelijke voor persoonsgegevens in advertenties en moet vooraf controleren
2025-12-02 · definitief, Hof van Justitie van de EU (Grote kamer), X tegen Russmedia Digital SRL en Inform Media Press SRL
Richtsnoeren
- Richtsnoeren 03/2026 over webscraping in het kader van generatieve AI
2026-07-07 · in consultatie, European Data Protection Board (EDPB)
- Richtsnoeren 05/2020 over toestemming onder Verordening 2016/679
2020-05-04 · definitief, European Data Protection Board (EDPB)
- Richtsnoeren 1/2026 over verwerking van persoonsgegevens voor wetenschappelijk onderzoek
2026-04-15 · aangenomen, European Data Protection Board (EDPB)
- EDPB en EDPS nemen Joint Opinion 2/2026 over de Digital Omnibus aan
2026-02-10 · definitief, European Data Protection Board en European Data Protection Supervisor
Handhaving en boetes
- Tien gemeenten beboet (totaal 250.000 euro) voor illegale dossiers over islamitische inwoners
2026-02-03 · definitief, Autoriteit Persoonsgegevens
- Formele waarschuwing aan minister van OCW om oorlogsarchief CABR niet online doorzoekbaar te maken
2024-11-26 · definitief, Autoriteit Persoonsgegevens
- Clearview AI: boete van 30,5 miljoen euro en dwangsommen voor illegale gezichtendatabase
2024-05-16 · definitief, Autoriteit Persoonsgegevens
Wetgeving in beweging
- Voorstel: uitzondering voor incidentele bijzondere persoonsgegevens bij AI (artikel 9, lid 2, onder k, en lid 5 AVG)
2025-11-19 · voorstel, Europese Commissie
- Voorstel: uitzondering voor biometrische verificatie onder eigen controle (artikel 9, lid 2, onder l AVG)
2025-11-19 · voorstel, Europese Commissie
- Raad: Iers voorzitterschap zet onderhandelingen voort met herzien compromis, Antici-groep 11 september 2026
2026-09-11 · in onderhandeling, Raad van de Europese Unie, Iers voorzitterschap
- Raad: Cypriotisch voorzitterschap legt onderhandelingsmandaat voor, Coreper-stemming van 26 juni 2026 geannuleerd
2026-06-22 · in onderhandeling, Raad van de Europese Unie, Antici-groep (vereenvoudiging) en Coreper
- Commissie publiceert Digital Omnibus voorstel COM(2025) 837
2025-11-19 · voorstel, Europese Commissie