Artikel 9: Verwerking van bijzondere categorieën van persoonsgegevensAI-relevant
Praxikon houdt artikel 9 (Verwerking van bijzondere categorieën van persoonsgegevens) uit de AVG, naast de EU AI Act bij, met per uitspraak de vindplaats erbij.
Wat regelt artikel 9?
Artikel 9 verbiedt in lid 1 de verwerking van bijzondere categorieën van persoonsgegevens: gegevens waaruit ras of etnische afkomst, politieke opvattingen, religieuze of levensbeschouwelijke overtuigingen of vakbondslidmaatschap blijken, en genetische gegevens, biometrische gegevens voor unieke identificatie, gezondheidsgegevens en gegevens over seksueel gedrag of seksuele gerichtheid. Lid 2 noemt tien uitzonderingen waarin het verbod niet geldt, zoals uitdrukkelijke toestemming (a), verplichtingen uit het arbeidsrecht (b), gegevens die de betrokkene zelf openbaar heeft gemaakt (e) en gezondheidszorg (h). Lid 3 koppelt de zorguitzondering aan het beroepsgeheim en lid 4 laat lidstaten extra voorwaarden stellen voor genetische, biometrische en gezondheidsgegevens. Het artikel bestaat omdat deze gegevens volgens overweging 51 door hun aard bijzonder gevoelig zijn en de verwerking ervan grote risico's voor grondrechten kan meebrengen. Een uitzondering uit lid 2 komt bovenop, niet in plaats van, de grondslag uit artikel 6 (overweging 51).
Kernbegrip: Bijzondere categorieën van persoonsgegevens: de gevoelige gegevens uit lid 1 die niet verwerkt mogen worden, tenzij een uitzondering uit lid 2 geldt
Raakt direct:verwerkingsverantwoordelijkeverwerkerbetrokkenelidstaatfunctionaris voor gegevensbescherming
Duiding door Praxikon op basis van de tekst en de overwegingen; de officiële tekst hieronder gaat voor.
Raakvlak met de AI Act
Bijzondere categorieën persoonsgegevens zijn relevant voor verboden AI-praktijken (Art. 5 AI Act, biometrie) en data governance (Art. 10 AI Act, bias-detectie).
Officiële tekst
Bron: EUR-Lex, Verordening (EU) 2016/679. Officiële tekst, ongewijzigd overgenomen.
Wat betekent dit voor u?
Verwerkingsverantwoordelijke
Stel eerst vast of u gegevens uit lid 1 verwerkt, ook als u ze afleidt uit andere gegevens, en bepaal dan welke uitzondering uit lid 2 van toepassing is; leg beide vast. Vraagt u uitdrukkelijke toestemming (lid 2 onder a), dan gaat dat verder dan gewone toestemming en moet de toestemming welbepaalde doeleinden noemen. Gebruikt u bijvoorbeeld AI om uit foto's gezichten uniek te herkennen, dan zijn dat volgens overweging 51 biometrische gegevens; een gewone foto zonder zulke technische verwerking is dat niet. Controleer daarnaast of uw lidstaat extra voorwaarden stelt voor genetische, biometrische of gezondheidsgegevens (lid 4).
Verwerker
Weet of u voor de verwerkingsverantwoordelijke bijzondere categorieën verwerkt, want de waarborgen die bij de uitzondering horen, zoals geheimhouding in de zorg (lid 3), moeten ook bij u geborgd zijn. Gebruikt u deze gegevens voor eigen doelen, dan bent u voor dat deel zelf verwerkingsverantwoordelijke en heeft u zelf een uitzondering uit lid 2 en een grondslag uit artikel 6 nodig.
Functionaris gegevensbescherming
Toets bij elk project of er bijzondere categorieën in het spel zijn en of de gekozen uitzondering uit lid 2 werkelijk past; 'kennelijk door de betrokkene openbaar gemaakt' (onder e) vraagt bijvoorbeeld dat de betrokkene dit zelf heeft gedaan. Herinner de organisatie eraan dat naast een uitzondering uit lid 2 ook een grondslag uit artikel 6 nodig is (overweging 51).
Betrokkene
Uw gevoelige gegevens mogen in beginsel niet worden verwerkt (lid 1). Vraagt een organisatie u om uitdrukkelijke toestemming, dan moet duidelijk zijn voor welke welbepaalde doeleinden dat is (lid 2 onder a). Overweging 54 zegt dat gezondheidsgegevens die om redenen van volksgezondheid worden verwerkt, niet door werkgevers, verzekeraars of banken voor andere doeleinden mogen worden gebruikt.
Compliance checklist
Gerelateerde overwegingen
Persoonsgegevens die door hun aard bijzonder gevoelig zijn wat betreft de grondrechten en fundamentele vrijheden, verdienen specifieke bescherming aangezien de context van de verwerking ervan signific...
(52)Van het verbod op de verwerking van bijzondere categorieën van persoonsgegevens moet ook kunnen worden afgeweken, indien Unierecht of lidstatelijk recht hierin voorziet en er passende waarborgen worde...
(53)Bijzondere categorieën van persoonsgegevens waarvoor betere bescherming is vereist, mogen alleen voor gezondheidsdoeleinden worden verwerkt indien dat nodig is om die doeleinden te verwezenlijken in h...
(54)Het kan om redenen van algemeen belang op het gebied van de volksgezondheid nodig zijn om bijzondere categorieën van persoonsgegevens zonder toestemming van de betrokkene te verwerken. Die verwerking ...
(55)Bovendien vindt de verwerking van persoonsgegevens door overheidsinstanties ter verwezenlijking van in het constitutionele recht of in het volkenrecht vastgelegde doelstellingen van officieel erkende ...
(56)Als het bij verkiezingsactiviteiten voor de goede werking van de democratie in een lidstaat vereist is dat politieke partijen persoonsgegevens over de politieke opvattingen van personen verzamelen, ka...
Kruisverwijzingen
Veelgestelde vragen
Samenhang
Wat samenhangt met artikel 9 AVG
Thema’s waarin dit terugkomt
De tegenhanger in de andere wet
- Artikel 2 AI Act: Toepassingsgebied
via Bijzondere persoonsgegevens gebruiken om bias op te sporen
- Artikel 3 AI Act: Definities
- Artikel 5 AI Act: Verboden AI-praktijken
- Artikel 6 AI Act: Classificatieregels voor AI-systemen met een hoog risico
- Artikel 10 AI Act: Data en datagovernance
- Artikel 50 AI Act: Transparantieverplichtingen voor aanbieders en gebruiksverantwoordelijken van bepaalde AI-systemen
Rechtspraak
- Schrems tegen Meta: geen onbeperkt bewaren en combineren van gegevens voor gerichte advertenties
2024-10-04 · definitief, Hof van Justitie van de EU (Vierde kamer), Maximilian Schrems tegen Meta Platforms Ireland Limited
- Lindenapotheke: concurrenten mogen AVG-inbreuken aanvechten en bestelgegevens van apotheekproducten zijn gezondheidsgegevens
2024-10-04 · definitief, Hof van Justitie van de EU (Grote kamer), ND tegen DR (twee Duitse apothekers)
- Meta tegen Bundeskartellamt: mededingingsautoriteit mag AVG-inbreuk vaststellen, strenge eisen aan grondslagen voor gepersonaliseerde advertenties
2023-07-04 · definitief, Hof van Justitie van de EU (Grote kamer), Meta Platforms Inc., Meta Platforms Ireland Ltd en Facebook Deutschland GmbH tegen Bundeskartellamt
- Russmedia: beheerder van een online marktplaats is verantwoordelijke voor persoonsgegevens in advertenties en moet vooraf controleren
2025-12-02 · definitief, Hof van Justitie van de EU (Grote kamer), X tegen Russmedia Digital SRL en Inform Media Press SRL
Richtsnoeren
- Richtsnoeren 03/2026 over webscraping in het kader van generatieve AI
2026-07-07 · in consultatie, European Data Protection Board (EDPB)
- Richtsnoeren 05/2020 over toestemming onder Verordening 2016/679
2020-05-04 · definitief, European Data Protection Board (EDPB)
- Richtsnoeren 1/2026 over verwerking van persoonsgegevens voor wetenschappelijk onderzoek
2026-04-15 · aangenomen, European Data Protection Board (EDPB)
- EDPB en EDPS nemen Joint Opinion 2/2026 over de Digital Omnibus aan
2026-02-10 · definitief, European Data Protection Board en European Data Protection Supervisor
Handhaving en boetes
- Tien gemeenten beboet (totaal 250.000 euro) voor illegale dossiers over islamitische inwoners
2026-02-03 · definitief, Autoriteit Persoonsgegevens
- Formele waarschuwing aan minister van OCW om oorlogsarchief CABR niet online doorzoekbaar te maken
2024-11-26 · definitief, Autoriteit Persoonsgegevens
- Clearview AI: boete van 30,5 miljoen euro en dwangsommen voor illegale gezichtendatabase
2024-05-16 · definitief, Autoriteit Persoonsgegevens
Wetgeving in beweging
- Voorstel: uitzondering voor incidentele bijzondere persoonsgegevens bij AI (artikel 9, lid 2, onder k, en lid 5 AVG)
2025-11-19 · voorstel, Europese Commissie
- Voorstel: uitzondering voor biometrische verificatie onder eigen controle (artikel 9, lid 2, onder l AVG)
2025-11-19 · voorstel, Europese Commissie
- Raad: Iers voorzitterschap zet onderhandelingen voort met herzien compromis, Antici-groep 11 september 2026
2026-09-11 · in onderhandeling, Raad van de Europese Unie, Iers voorzitterschap
- Raad: Cypriotisch voorzitterschap legt onderhandelingsmandaat voor, Coreper-stemming van 26 juni 2026 geannuleerd
2026-06-22 · in onderhandeling, Raad van de Europese Unie, Antici-groep (vereenvoudiging) en Coreper
- Commissie publiceert Digital Omnibus voorstel COM(2025) 837
2025-11-19 · voorstel, Europese Commissie