Stelt een gemeente een ernstig incident vast met een AI-systeem met een hoog risico dat zij gebruikt, dan informeert zij onmiddellijk eerst de aanbieder, en vervolgens de importeur of distributeur en de markttoezichtautoriteit (artikel 26 lid 5 AI Act). De formele melding doet de aanbieder: bij de markttoezichtautoriteit van de lidstaat waar het incident plaatsvond, onmiddellijk nadat hij een oorzakelijk verband (of de redelijke waarschijnlijkheid daarvan) heeft vastgesteld, en uiterlijk 15 dagen nadat hij of, in voorkomend geval, de gebruiksverantwoordelijke zich van het incident bewust werd. Bij overlijden is dat uiterlijk 10 dagen, bij een wijdverbreide inbreuk of een ernstige en onomkeerbare verstoring van kritieke infrastructuur uiterlijk 2 dagen (artikel 73 lid 1 tot en met 4). Kan de gemeente de aanbieder niet bereiken, dan geldt artikel 73 voor haar zelf. Omdat de klok ook kan gaan lopen op het moment dat de gemeente het incident ontdekt, hoort de meldketen in het contract met de leverancier en in een eigen intern proces.
Stel: de afdeling Werk en Inkomen gebruikt een AI-systeem van een leverancier dat bijstandsaanvragen beoordeelt op het risico van onrechtmatigheid en de consulent een advies geeft. Na een update merkt een teamleider dat aanvragen uit één wijk opvallend vaak als hoog risico worden aangemerkt, en dat consulenten die adviezen volgen met extra controles en stopgezette betalingen als gevolg. Is dat een ernstig incident? Wie moet nu wat doen, en hoe snel? Dit stuk loopt de vragen na.
In het kort
Een ernstig incident is een incident of gebrekkig functioneren van een AI-systeem dat direct of indirect leidt tot overlijden of ernstige gezondheidsschade, een ernstige en onomkeerbare verstoring van kritieke infrastructuur, een schending van Unierecht ter bescherming van de grondrechten, of ernstige schade aan eigendommen of het milieu (artikel 3 punt 49). De aanbieder meldt het bij de markttoezichtautoriteit (artikel 73 lid 1), binnen 15, 10 of 2 dagen (lid 2 tot en met 4), eventueel eerst onvolledig (lid 5), onderzoekt het daarna, en wijzigt het systeem niet op een manier die de evaluatie van de oorzaak kan beïnvloeden zonder de autoriteiten vooraf te informeren (lid 6). De gemeente als gebruiksverantwoordelijke monitort het systeem en informeert bij een ernstig incident onmiddellijk eerst de aanbieder, dan importeur of distributeur en de markttoezichtautoriteit (artikel 26 lid 5). De aanbieder verwerkt die signalen in zijn monitoring na het in de handel brengen (artikel 72). Voor systemen uit bijlage III krijgen deze plichten vanaf 2 december 2027 een voorwerp; voor systemen die al eerder in gebruik waren, geldt de overgangsregel van artikel 111 lid 2.
Dit is het hoofdstuk over artikel 73 zelf. Gaat het incident ook over gelekte persoonsgegevens, dan loopt daarnaast de AVG-route met 72 uur; die staat uitgewerkt in datalek bij een AI-toepassing: melden aan de AP en aan betrokkenen. Wat de Commissie in 2025 als concept-richtsnoer en meldmodel voorlegde, leest u in ons stuk over de consultatie over incidentrapportage.
Wat is een ernstig incident?
Artikel 3 punt 49 definieert een ernstig incident als "een incident of gebrekkig functioneren van een AI-systeem" dat direct of indirect leidt tot een van vier gevolgen:
| Onderdeel | Gevolg | Termijn voor de aanbieder |
|---|---|---|
| a | Het overlijden van een persoon, of ernstige schade voor de gezondheid van een persoon | Uiterlijk 15 dagen; bij overlijden uiterlijk 10 dagen (lid 4) |
| b | Een ernstige en onomkeerbare verstoring van het beheer of de exploitatie van kritieke infrastructuur | Uiterlijk 2 dagen (lid 3) |
| c | Een schending van de uit het Unierecht voortvloeiende verplichtingen ter bescherming van de grondrechten | Uiterlijk 15 dagen; uiterlijk 2 dagen als het ook een wijdverbreide inbreuk is (lid 3) |
| d | Ernstige schade aan eigendommen of het milieu | Uiterlijk 15 dagen |
Drie dingen vallen op. Ten eerste is "indirect" genoeg. Het AI-systeem hoeft de schade niet zelf aan te richten; een advies dat een medewerker volgt en dat tot de schade leidt, kan volstaan. Ten tweede is onderdeel c voor overheden en banken het belangrijkste. Een systeem dat een groep mensen stelselmatig benadeelt, kan leiden tot een schending van verplichtingen die grondrechten beschermen, zoals het verbod op discriminatie of de verplichtingen uit de AVG, zonder dat er iemand gewond raakt. Ten derde is een wijdverbreide inbreuk een begrip met een eigen definitie (artikel 3 punt 61): een handeling of omissie in strijd met Unierecht ter bescherming van de belangen van natuurlijke personen, waarbij (a) schade is of waarschijnlijk wordt veroorzaakt aan de collectieve belangen van natuurlijke personen met verblijfplaats in ten minste twee andere lidstaten dan de lidstaat waar de handeling of omissie haar oorsprong vond of plaatshad, waar de aanbieder of zijn gemachtigde zich bevindt of is gevestigd, of, als de gebruiksverantwoordelijke de inbreuk pleegde, waar die is gevestigd; of (b) schade is, wordt of waarschijnlijk wordt veroorzaakt aan de collectieve belangen van natuurlijke personen, met gemeenschappelijke kenmerken zoals dezelfde onrechtmatige praktijk of een inbreuk op hetzelfde belang, die zich gelijktijdig voordoet en door dezelfde operator wordt begaan in ten minste drie lidstaten. Voor een gemeente die alleen haar eigen inwoners bedient, zal dat zelden spelen.
Kritieke infrastructuur heeft de betekenis van artikel 2 punt 4 van Richtlijn (EU) 2022/2557 (artikel 3 punt 62). Een gemeente die AI gebruikt in het beheer van bijvoorbeeld water of verkeer, moet die definitie apart nalopen.
Een ernstig incident is iets anders dan een risico. Artikel 26 lid 5 kent twee sporen. Heeft de gemeente redenen om aan te nemen dat gebruik volgens de gebruiksaanwijzing tot een risico in de zin van artikel 79 lid 1 kan leiden (een risico voor gezondheid, veiligheid of grondrechten), dan informeert zij zonder onnodige vertraging de aanbieder of distributeur en de markttoezichtautoriteit, en onderbreekt zij het gebruik. Dat onderbreken is geen keuze. Een ernstig incident is de stap daarna: de schade is er, of het systeem heeft er direct of indirect toe geleid. Dan gelden de onmiddellijke meldketen van artikel 26 lid 5 en de termijnen van artikel 73. In de praktijk loopt het eerste signaal vaak via het risicospoor; leg daarom vast wie bij de gemeente beslist in welk spoor een melding zit.
Wie meldt wat aan wie
| Partij | Plicht | Aan wie | Termijn | Grondslag |
|---|---|---|---|---|
| Gebruiksverantwoordelijke (de gemeente) | Ernstig incident vastgesteld: informeren | Eerst de aanbieder, dan importeur of distributeur en de markttoezichtautoriteit | Onmiddellijk | Artikel 26 lid 5 |
| Gebruiksverantwoordelijke | Aanbieder onbereikbaar: zelf melden | Markttoezichtautoriteit | Termijnen van artikel 73, van overeenkomstige toepassing | Artikel 26 lid 5 |
| Aanbieder | Ernstig incident melden | Markttoezichtautoriteit van de lidstaat waar het plaatsvond | Onmiddellijk na vaststelling van een oorzakelijk verband, uiterlijk 15, 10 of 2 dagen na bewustwording | Artikel 73 lid 1 tot en met 4 |
| Aanbieder | Onderzoek, risicobeoordeling en corrigerende maatregelen | Samenwerking met de bevoegde autoriteiten | Onverwijld na de melding | Artikel 73 lid 6 |
| Markttoezichtautoriteit | Bij een incident onder onderdeel c: andere toezichthouders informeren | Nationale instanties die grondrechten beschermen (artikel 77 lid 1) | Na ontvangst | Artikel 73 lid 7 |
| Markttoezichtautoriteit | Passende maatregelen nemen | Volgens artikel 19 van Verordening (EU) 2019/1020 | Binnen zeven dagen na ontvangst | Artikel 73 lid 8 |
Mogelijk loopt de klok al vanaf uw ontdekking. Lid 2 tot en met 4 noemen ook het moment waarop 'in voorkomend geval' de gebruiksverantwoordelijke zich bewust wordt. Het is niet uitgemaakt of de termijn van de aanbieder daardoor al vanaf uw ontdekking loopt; reken daar voor de zekerheid wel op. Ontdekt de gemeente het incident op maandag en informeert zij de leverancier pas een week later, dan kan een groot deel van de termijn van de aanbieder al op zijn. Daarom zegt artikel 26 lid 5 "onmiddellijk". Bij overlijden ligt de lat nog hoger: de melding volgt onmiddellijk nadat de aanbieder of de gebruiksverantwoordelijke een oorzakelijk verband heeft vastgesteld, of zodra hij dat vermoedt (lid 4).
Eerst melden, dan alles weten. De meldtermijn houdt rekening met de ernst van het incident (lid 2, tweede alinea). Is dat nodig om op tijd te melden, dan mag de aanbieder of de gebruiksverantwoordelijke eerst een onvolledige melding doen, gevolgd door een volledige (lid 5). Wachten tot de oorzaak helemaal bekend is, is dus geen reden om de termijn te laten verlopen.
Niets wijzigen zonder het te zeggen. Na de melding onderzoekt de aanbieder het incident, met een risicobeoordeling en corrigerende maatregelen. Hij werkt samen met de bevoegde autoriteiten en voert geen onderzoek uit waarbij het systeem zo wordt gewijzigd dat de latere evaluatie van de oorzaken kan worden beïnvloed, zonder de autoriteiten daarover vooraf te informeren (lid 6). Voor de gemeente betekent dat: een snelle "hotfix" van de leverancier kan het bewijs wegpoetsen. Spreek af dat hij dat niet doet zonder overleg, en zorg dat de logs van het incident niet automatisch worden gewist; zie logboeken bij hoog-risico-AI.
Uitzondering voor rechtshandhaving. De plicht van artikel 26 lid 5 geldt niet voor gevoelige operationele gegevens van gebruiksverantwoordelijken die rechtshandhavingsinstanties zijn.
Monitoring na het in de handel brengen: artikel 72
Melden is het sluitstuk; monitoring is de bron. De aanbieder moet een systeem voor monitoring na het in de handel brengen vaststellen en documenteren, evenredig aan de aard van de AI-technologie en de risico's (artikel 72 lid 1). Dat systeem verzamelt, documenteert en analyseert actief en systematisch relevante gegevens over de prestaties van het systeem gedurende de hele levensduur, ook gegevens die gebruiksverantwoordelijken kunnen aanleveren, zodat de aanbieder kan nagaan of het systeem blijvend aan de eisen voldoet (lid 2). Het systeem is gebaseerd op een plan dat deel uitmaakt van de technische documentatie; de Commissie stelt uiterlijk op 2 september 2027 richtsnoeren met een model voor dat plan vast (lid 3, zoals gewijzigd door Verordening (EU) 2026/1744).
De twee kanten sluiten op elkaar aan. De gemeente monitort de werking op basis van de gebruiksaanwijzing en informeert de aanbieder "overeenkomstig artikel 72" (artikel 26 lid 5). Wat de gemeente in haar eigen monitoring ziet (afwijkende uitkomsten per groep, een stijging van bezwaren, consulenten die het advies opvallend vaak volgen of juist negeren), is precies de input die de aanbieder nodig heeft om incidenten vroeg te zien. Leg daarom vast welke signalen de gemeente doorgeeft, in welke vorm en hoe vaak. Bevatten die gegevens persoonsgegevens, dan is de verstrekking een eigen verwerking die een grondslag nodig heeft; vaak volstaan geaggregeerde cijfers.
Merkt de aanbieder dat het systeem niet aan de verordening voldoet, dan neemt hij onmiddellijk corrigerende maatregelen en informeert hij distributeurs en, indien van toepassing, gebruiksverantwoordelijken (artikel 20 lid 1). Ook die informatie moet bij de juiste persoon in de gemeente binnenkomen.
Wat de gemeente in het contract regelt
De AI Act legt de meldplicht bij de aanbieder, maar de termijn kan gaan lopen bij de gemeente. Wie het contract niet aanpast, merkt dat pas als het misgaat. Naar onze lezing horen in de overeenkomst met de leverancier ten minste deze punten:
- Een vast meldpunt, in twee richtingen. Een contactpunt bij de leverancier dat ook buiten kantoortijd bereikbaar is, zodat de gemeente "onmiddellijk eerst de aanbieder" kan informeren, en een contactpunt bij de gemeente voor meldingen van de leverancier over corrigerende maatregelen en risico's.
- Een termijn in uren voor terugkoppeling. Wanneer bevestigt de leverancier ontvangst, wanneer laat hij weten of hij een oorzakelijk verband ziet, en wanneer doet hij zijn melding aan de markttoezichtautoriteit? Vraag een afschrift of samenvatting van die melding. Het concept-richtsnoer leest 'onmiddellijk' als binnen 24 uur, en de aanbieder als onbereikbaar als hij niet binnen 24 uur antwoordt (punten 47 en 48).
- Informatie die de leverancier nodig heeft. Spreek af welke gegevens de gemeente aanlevert (tijdstip van ontdekking, betrokken modelversie, voorbeelden, aantal getroffen personen) en in welke vorm.
- Toegang tot logs en een bewaarstop. De gemeente moet de logs onder haar controle kunnen inzien en exporteren, en bij een incident moet het automatisch wissen bij beide partijen kunnen worden stilgezet.
- Geen wijziging zonder overleg. Een afspraak dat de leverancier het systeem tijdens het onderzoek niet wijzigt op een manier die de evaluatie van de oorzaak kan beïnvloeden, zonder de gemeente en de autoriteiten vooraf te informeren (artikel 73 lid 6).
- Monitoringgegevens. Welke gegevens de gemeente in het kader van artikel 72 deelt, hoe vaak, en of dat geaggregeerd kan.
- Rolverdeling voor de AVG. Gaat het incident ook over persoonsgegevens, dan geldt de verwerkersovereenkomst met haar eigen meldtermijn. Leg vast dat één signaal van de leverancier beide routes in gang zet.
Wat de gemeente in haar eigen proces regelt
- Wie stelt vast? Artikel 26 lid 5 spreekt van een gebruiksverantwoordelijke die een ernstig incident "vaststelt". Wijs een functie aan die die vaststelling doet, met een vervanger, en bepaal dat bij twijfel eerst wordt gemeld en later wordt beoordeeld. Een eerste onvolledige melding mag (artikel 73 lid 5).
- Eén triage voor alle meldplichten. Hetzelfde voorval kan tegelijk een ernstig incident, een datalek en, voor organisaties onder de Cyberbeveiligingswet, een significant incident zijn. Laat één team triëren en per regime de klok bijhouden; de AVG- en Cbw-routes staan in het datalekstuk.
- Menselijk toezicht als signaal. Consulenten die het advies van het systeem beoordelen, zijn vaak de eersten die iets zien. Geef hen een eenvoudige route om afwijkingen te melden; het menselijk toezicht van artikel 26 lid 2 wordt pas bruikbaar als signalen ook ergens aankomen.
- Opschorten kunnen. Leg vast wie het gebruik mag onderbreken bij een risico (artikel 26 lid 5), en hoe de dienstverlening dan doorloopt.
- Registreren. Houd een eigen register bij van signalen, beoordelingen en meldingen, met tijdstippen. Zo kunt u later laten zien wanneer de gemeente zich bewust werd van het incident en wanneer zij de aanbieder informeerde.
- Melden als de aanbieder zwijgt. Bereikt de gemeente de aanbieder niet, dan geldt artikel 73 van overeenkomstige toepassing en meldt zij zelf bij de markttoezichtautoriteit.
De gemeente in het voorbeeld
Terug naar Werk en Inkomen. Neem aan dat het systeem na 2 december 2027 in gebruik is genomen (zie 'Vanaf wanneer?'). Een systeem dat door of namens een overheidsinstantie wordt gebruikt om te beoordelen of mensen in aanmerking komen voor essentiële overheidsuitkeringen, of om die te verlenen, te beperken, in te trekken of terug te vorderen, staat in bijlage III punt 5 onder a en is dan een hoog-risicosysteem (tenzij de uitzondering van artikel 6 lid 3 geldt, die nooit geldt bij profilering).
Het eerste signaal van de teamleider is een reden om aan te nemen dat het systeem een risico voor de grondrechten kan vormen. Dat is het risicospoor: de gemeente informeert de leverancier en de markttoezichtautoriteit zonder onnodige vertraging, en onderbreekt het gebruik. Blijkt uit de analyse dat betalingen zijn stopgezet op basis van adviezen die mensen uit één wijk stelselmatig benadeelden, dan kan dat leiden tot een schending van verplichtingen die grondrechten beschermen, zoals het verbod op discriminatie. Naar onze lezing is het dan een ernstig incident onder artikel 3 punt 49 onder c, ook al nam een consulent het besluit: het advies leidde er indirect toe. De gemeente informeert onmiddellijk de leverancier, en de leverancier meldt uiterlijk 15 dagen nadat hij, en mogelijk al nadat de gemeente, zich ervan bewust werd. De markttoezichtautoriteit geeft de melding vervolgens door aan de nationale instanties die grondrechten beschermen (artikel 73 lid 7). Voor de getroffen inwoners speelt daarnaast het recht op uitleg van artikel 86 en de eigen bezwaarprocedure.
Bij wie meldt een Nederlandse gemeente? Dat staat nog niet vast. Nederland heeft nog geen markttoezichtautoriteit voor de AI Act aangewezen. Volgens de Planningsbrief Digitale Zaken (Kamerstuk 26643, nr. 1554) staat de indiening van het wetsvoorstel voor de Uitvoeringswet AI-verordening bij de Tweede Kamer gepland in het tweede kwartaal van 2027. Dat is de datum van indiening, niet de datum waarop de wet geldt. Neem de vraag "bij welke autoriteit" dus op als open punt in het proces, en werk dat bij zodra de aanwijzing er is.
Voorbeeld 2: de bank en de kredietbeoordeling
Een bank die van een leverancier een AI-systeem afneemt om de kredietwaardigheid van particulieren te beoordelen, gebruikt een hoog-risicosysteem uit bijlage III punt 5 onder b (met uitzondering van systemen om financiële fraude op te sporen). Neem ook hier aan dat het systeem na 2 december 2027 in gebruik is genomen. Voor de bank gelden drie bijzonderheden.
Monitoring via de governance. Voor gebruiksverantwoordelijken die als financiële instelling onder eisen voor interne governance uit het financiële Unierecht vallen, geldt de monitoringplicht van artikel 26 lid 5 als vervuld wanneer zij aan die governanceregels voldoen (artikel 26 lid 5, tweede alinea). Naar onze lezing neemt dat de plicht niet weg om bij een ernstig incident onmiddellijk de aanbieder te informeren; de veilige lijn is die meldroute apart in te richten.
Gelijkwaardige meldplichten. Voor bijlage III-systemen van aanbieders die al onder Unierecht met gelijkwaardige meldplichten vallen, is de melding onder de AI Act beperkt tot schendingen van grondrechten, onderdeel c (artikel 73 lid 9). Ontwikkelt de bank het systeem zelf, dan is zij aanbieder en kan die vraag voor haar spelen. De verordening noemt die regelingen niet. Het concept-richtsnoer van de Commissie (2025) behandelt DORA als gelijkwaardig (punten 56 tot en met 61), maar is niet vastgesteld en niet bindend; onderbouw de beperking dus zelf. Een vergelijkbare beperking geldt voor AI in medische hulpmiddelen onder de Verordeningen (EU) 2017/745 en 2017/746, met melding bij de daarvoor aangewezen autoriteit (lid 10).
Monitoringplan integreren. Een financiële instelling die als aanbieder een systeem uit bijlage III punt 5 in de handel brengt, mag de elementen van artikel 72 integreren in systemen en plannen die zij al onder het financiële recht heeft, mits dat een gelijkwaardig beschermingsniveau garandeert (artikel 72 lid 4, tweede alinea).
Een incident onder onderdeel c kan bij een bank bijvoorbeeld een model zijn dat na een update aanvragers met een bepaald kenmerk stelselmatig afwijst. Dezelfde ketenafspraken als bij de gemeente zijn dan nodig: een vast meldpunt bij de leverancier, een termijn in uren, en een bewaarstop op de logs. Daarnaast kan hetzelfde voorval een ICT-incident onder DORA of een datalek onder de AVG zijn, met eigen termijnen en ontvangers.
Vanaf wanneer?
Artikel 72 en 73 staan in hoofdstuk IX en zijn volgens artikel 113 van toepassing sinds 2 augustus 2026. De plichten rusten echter op aanbieders van AI-systemen met een hoog risico, en de regels die bepalen welk systeem dat is, en de plichten van de gebruiksverantwoordelijke in artikel 26, staan in hoofdstuk III, afdelingen 1 tot en met 3. Die gelden vanaf 2 december 2027 voor systemen uit bijlage III en vanaf 2 augustus 2028 voor systemen uit bijlage I (artikel 113, derde alinea, onder c, zoals gewijzigd door Verordening (EU) 2026/1744). In de praktijk krijgt de meldplicht dus pas vanaf die datums een voorwerp. Voor hoog-risicosystemen die al vóór die datum in de handel of in gebruik waren, geldt de verordening alleen als ze vanaf die datum aanzienlijke wijzigingen in hun ontwerp ondergaan, en systemen die bedoeld zijn voor gebruik door overheidsinstanties moeten uiterlijk op 2 augustus 2030 aan de eisen voldoen (artikel 111 lid 2). Verordening (EU) 2026/1744 heeft de termijnen van artikel 73 zelf niet gewijzigd.
Het richtsnoer van de Commissie. Artikel 73 lid 7 vraagt de Commissie om specifieke richtsnoeren om naleving van de meldplicht te vergemakkelijken, uit te vaardigen uiterlijk op 2 augustus 2025. In september 2025 legde de Commissie een concept-richtsnoer en een meldmodel ter consultatie voor. De Commissie noemt op haar overzichtspagina over richtsnoeren een meldmodel voor ernstige incidenten als gepubliceerd, maar de link daar werkt niet en een vastgestelde versie van het richtsnoer of het model vonden wij op 17 november 2026 niet. Tot die er is, blijft de tekst van artikel 73 de maatstaf; wij werken dit stuk bij zodra het definitieve richtsnoer verschijnt.
Wat u nu doet
- Inventariseer welke AI-systemen u gebruikt die onder bijlage III vallen of zouden kunnen vallen, en wie per systeem de aanbieder is.
- Pas de contracten aan met de zeven punten hierboven, te beginnen bij het meldpunt en de termijn in uren.
- Wijs een functie aan die een ernstig incident vaststelt en de aanbieder informeert, met een vervanger.
- Bouw één triage voor de AI Act, de AVG en zo nodig de Cyberbeveiligingswet of DORA.
- Regel de logs: toegang, export en een bewaarstop bij incidenten.
- Oefen één scenario per systeem, met de vraag: wanneer werden wij ons bewust, en wanneer wist de aanbieder het?
Twijfelt u of een systeem hoog risico is en welke plichten dan gelden? Met de casus-check beschrijft u de toepassing in een paar vragen en ziet u welke AI Act- en AVG-plichten in beeld komen.
Veelgestelde vragen over het melden van ernstige incidenten
Bronnen
Nieuwsbrief
Elke dinsdag de AI Act-week vooruit in 5 minuten
Praktische duiding van deadlines, richtsnoeren en toezicht, zodat u weet wat er deze week toe doet. Geen spam en u schrijft zich met één klik weer uit.
Praktisch en kort · Geen spam · Met één klik uitschrijven