Ja: neemt een gemeente een besluit over een inwoner op basis van de output van een hoog-risicosysteem uit bijlage III, en heeft dat besluit rechtsgevolgen of raakt het de inwoner op vergelijkbare wijze aanzienlijk, dan heeft die inwoner recht op een duidelijke, inhoudelijke uitleg over de rol van het AI-systeem in de besluitvorming en over de voornaamste elementen van het besluit (artikel 86 lid 1 AI Act). Dat recht vult aan: het geldt alleen voor zover ander Unierecht er niet al in voorziet (lid 3), en de AVG doet dat bij een deel van de besluiten al. Vanaf wanneer een inwoner zich er in de praktijk op kan beroepen, is minder eenvoudig dan de tekst doet vermoeden. Daarover hieronder meer.
Stel: een gemeente laat een model elke bijstandsaanvraag een risicoscore geven. Een aanvraag scoort hoog, een consulent start een heronderzoek, vindt dat de opgave over het woonadres niet klopt en wijst de aanvraag af. De aanvrager schrijft terug: "Welke rol speelde die computer in mijn afwijzing?" Moet de gemeente dat uitleggen, en wat moet er dan in staan?
In het kort
Artikel 86 AI Act geeft elke getroffen persoon een recht op uitleg tegenover de gebruiksverantwoordelijke, hier de gemeente, niet tegenover de leverancier. Vier voorwaarden: een besluit van de gebruiksverantwoordelijke, genomen op basis van de output van een hoog-risicosysteem uit bijlage III (punt 2, kritieke infrastructuur, valt erbuiten), met rechtsgevolgen of een vergelijkbare aanzienlijke invloed, die de persoon zelf als nadelig voor zijn gezondheid, veiligheid of grondrechten beschouwt. Anders dan artikel 22 AVG eist artikel 86 niet dat het besluit uitsluitend geautomatiseerd is: ook als een consulent beslist, kan het recht gelden. De uitleg gaat over de rol van het AI-systeem in de besluitvormingsprocedure en de voornaamste elementen van het besluit. Artikel 86 staat in hoofdstuk IX en valt onder de hoofdregel van artikel 113 (van toepassing sinds 2 augustus 2026), maar het knoopt aan bij de hoog-risico-indeling, die voor bijlage III pas vanaf 2 december 2027 geldt, met overgangsrecht voor systemen die al draaien. Valt een besluit onder artikel 22 AVG, dan geeft de AVG zelf een recht op uitleg (HvJ EU, Dun & Bradstreet Austria, C-203/22) en treedt artikel 86 naar onze lezing terug voor zover dat recht reikt. Naar onze lezing dekt de AVG dan vooral de logica van het systeem; voor de overige elementen van het besluit blijft artikel 86 relevant.
Wat artikel 86 zegt
De bepaling heeft drie leden. Lid 1 geeft het recht. Elke getroffen persoon op wie een besluit van toepassing is dat door de gebruiksverantwoordelijke wordt genomen op basis van de output van een in bijlage III vermeld AI-systeem met een hoog risico, met uitzondering van de systemen in punt 2 van die bijlage, en dat rechtsgevolgen heeft of op vergelijkbare wijze aanzienlijke invloed heeft die hij of zij als nadelig voor gezondheid, veiligheid of grondrechten beschouwt, heeft het recht om van de gebruiksverantwoordelijke "duidelijke, inhoudelijke uitleg te verkrijgen bij de rol van het AI-systeem in de besluitvormingsprocedure en de voornaamste elementen van het genomen besluit".
Lid 2 zet het recht opzij waar het Unierecht of het nationale recht, in overeenstemming met het Unierecht, uitzonderingen of beperkingen voorschrijft. Lid 3 maakt het aanvullend: het artikel is "enkel van toepassing voor zover het Unierecht niet anderszins in het in lid 1 bedoelde recht voorziet". Overweging 171 geeft het doel: de uitleg moet duidelijk en zinvol zijn en de grondslag vormen waarop getroffen personen hun rechten kunnen uitoefenen.
Het artikel staat in hoofdstuk IX, afdeling 4 (rechtsmiddelen), direct na het recht om een klacht in te dienen bij een markttoezichtautoriteit (artikel 85). Het is dus een recht van de burger, geen ontwerpeis voor de leverancier. Wie het systeem heeft gebouwd, maakt voor artikel 86 niet uit: de vraag gaat naar de organisatie die het besluit neemt.
Wie het recht heeft
De "getroffen persoon" is wie het besluit ondergaat. Artikel 3 geeft geen definitie van dat begrip, en artikel 86 koppelt het recht niet aan persoonsgegevens. Dat is een verschil met de AVG: daar draait het om de betrokkene van wie gegevens worden verwerkt. In het bijstandsvoorbeeld zijn beide meestal dezelfde persoon, maar niet altijd. Denk aan een gezinslid dat meetelt in een huishoudtoets: naar onze lezing kan ook die persoon getroffen zijn als het besluit ook op hem van toepassing is, zoals bij bijstand die aan het gezin wordt toegekend.
De plicht ligt bij de gebruiksverantwoordelijke. Gebruikt de gemeente een systeem van een leverancier, dan moet de gemeente de uitleg geven. De gemeente heeft daarvoor wel informatie van de leverancier nodig, en die zit in de gebruiksaanwijzing (zie verderop).
Wanneer het recht geldt: vier voorwaarden
1. Een besluit van de gebruiksverantwoordelijke. Het gaat om een besluit dat de gemeente neemt, niet om de score zelf. In het voorbeeld is de afwijzing van de aanvraag het besluit.
2. Op basis van de output van een hoog-risicosysteem uit bijlage III. Een systeem dat door of namens een overheidsinstantie wordt gebruikt om te beoordelen of iemand in aanmerking komt voor een essentiële overheidsuitkering, of om die uitkering te verlenen, te beperken, in te trekken of terug te vorderen, staat in bijlage III punt 5 onder a. Een systeem uit bijlage III is niet hoog risico als het geen significant risico op schade voor gezondheid, veiligheid of grondrechten inhoudt, onder meer doordat het de uitkomst van de besluitvorming niet wezenlijk beïnvloedt, en het aan een van de voorwaarden van artikel 6 lid 3 voldoet. Die uitweg vervalt altijd als het systeem mensen profileert. Een risicoscore die per aanvrager voorspelt hoe waarschijnlijk onjuiste opgaven zijn, is naar onze lezing profilering (artikel 4 punt 4 AVG), dus die uitweg is hier dicht. Punt 2 van bijlage III, kritieke infrastructuur, valt uitdrukkelijk buiten artikel 86.
Let op een verschil in formulering. Het artikel zegt "op basis van de output", overweging 171 spreekt van een besluit dat "voornamelijk is gebaseerd" op die output. Naar onze lezing volgt de bindende tekst het artikel en is de overweging een uitleghulp: hoe groter de rol van de score, hoe duidelijker het recht geldt. Hoe ver "op basis van" reikt bij een score die slechts een van vele signalen was, heeft het Hof nog niet beslist. Er is over artikel 86 nog geen uitspraak van het Hof. Wel ligt er een prejudiciële vraag (C-245/25, DZI Obshto Zastrahovane), onder meer over wat artikel 86 lid 1 vraagt als een mens een algoritmische uitkomst controleert, en over de werking in de tijd van artikel 113.
3. Rechtsgevolgen of een vergelijkbare aanzienlijke invloed. De afwijzing van een bijstandsaanvraag heeft rechtsgevolgen. Bij het heronderzoek zelf ligt het minder eenvoudig: het starten van een onderzoek is meestal nog geen besluit met rechtsgevolgen, maar kan een inwoner wel aanzienlijk raken, bijvoorbeeld als een uitkering intussen wordt opgeschort. Naar onze lezing doet de gemeente er verstandig aan het heronderzoek als onderdeel van de besluitvorming te behandelen en de rol van de score daarin mee te nemen in de uitleg over het eindbesluit.
4. Nadelig in de ogen van de persoon zelf. Het artikel spreekt van invloed die "hij of zij" als nadelig voor gezondheid, veiligheid of grondrechten beschouwt. Die toets ligt bij de getroffen persoon. In de Nederlandse tekst hoort dat eigen oordeel grammaticaal bij de tweede tak (de vergelijkbare aanzienlijke invloed), terwijl de Engelse tekst meer openlaat; voor het bijstandsvoorbeeld maakt dat niet uit, omdat een afwijzing rechtsgevolgen heeft. Naar onze lezing kan de gemeente een verzoek dus niet afwijzen met het argument dat het besluit volgens haar niet nadelig was.
Wat er niet staat, is net zo belangrijk: artikel 86 eist niet dat het besluit uitsluitend geautomatiseerd is. Dat is het kernverschil met artikel 22 AVG. Een consulent die zelf inhoudelijk beslist, met de score als hulpmiddel, haalt het besluit buiten artikel 22 AVG, maar niet buiten artikel 86. Wanneer aftekenen geen echte eigen beslissing is, bespraken we in artikel 22 AVG en het aftekenen van een algoritme.
Wat de uitleg moet bevatten
Artikel 86 noemt twee onderwerpen: de rol van het AI-systeem in de besluitvormingsprocedure, en de voornaamste elementen van het genomen besluit. De uitleg moet duidelijk en inhoudelijk zijn. Over vorm en termijn zegt het artikel niets.
Wat "inhoudelijk" betekent, heeft het Hof voor artikel 86 nog niet ingevuld. Voor de AVG wel. In Dun & Bradstreet Austria oordeelde het Hof dat de betrokkene bij een geautomatiseerd besluit een daadwerkelijk recht heeft op uitleg over de werking van het mechanisme en over het resultaat (punt 57). Noch een complexe wiskundige formule, noch een gedetailleerde beschrijving van alle stappen volstaat (punt 59). De uitleg moet laten zien welke gegevens op welke wijze zijn gebruikt (punt 61), en volgens het Hof kan de rechter oordelen dat aan de eis van begrijpelijkheid is voldaan als de betrokkene hoort in welke mate een ander resultaat zou zijn verkregen als met andere gegevens rekening was gehouden (punt 62). Dat arrest gaat over de AVG, niet over artikel 86. Naar onze lezing is het wel de beste maatstaf die er nu is, omdat beide regels hetzelfde doel dienen: de persoon in staat stellen het besluit te begrijpen en aan te vechten.
Op die basis beantwoordt een bruikbare uitleg naar onze lezing zes vragen:
- Welk systeem. Welk AI-systeem is gebruikt, met welk doel, en dat het in bijlage III valt.
- Wat het systeem in dit geval zei. De output voor deze persoon: de score, het label of het signaal, en wat die uitkomst betekent.
- Waarop die uitkomst vooral rustte. De gegevens of kenmerken die het zwaarst wogen, voor zover het systeem dat kan tonen.
- Wat de mens ermee deed. Wie de output beoordeelde, wat diegene zelf heeft gecontroleerd en of hij de output kon en mocht negeren.
- De andere elementen van het besluit. De feiten en wettelijke voorwaarden waarop het besluit verder rust, los van het systeem.
- Wat de persoon nu kan doen. Hoe hij zijn standpunt kan geven, gegevens kan laten corrigeren en bezwaar kan maken.
In het bijstandsvoorbeeld leest dat ongeveer zo: het model gaf uw aanvraag een hoge score, vooral door een afwijking tussen de opgegeven woonsituatie en registratiegegevens; daarom is een heronderzoek gestart; de consulent heeft het adres zelf gecontroleerd en de afwijzing rust op dat onderzoek en op de wettelijke voorwaarden, niet op de score alleen; u kunt bezwaar maken en uw situatie toelichten. Kan de gemeente punt 3 en punt 4 niet invullen, dan is dat een signaal dat het systeem of het werkproces niet uitlegbaar genoeg is ingericht. Over uitlegbaarheid als technisch vraagstuk schreven we eerder in AI's mystery box.
Vanaf wanneer: drie lezingen
Hier moet u precies lezen. Artikel 113 zegt in de tweede alinea dat de verordening van toepassing is vanaf 2 augustus 2026. De derde alinea noemt uitzonderingen, en hoofdstuk IX staat daar niet bij. Artikel 86 geldt dus formeel sinds die datum. Maar artikel 86 knoopt aan bij "een in bijlage III vermeld AI-systeem met een hoog risico", en de indelingsregels van artikel 6 staan in hoofdstuk III, afdeling 1. Die afdeling geldt sinds Verordening (EU) 2026/1744 voor systemen onder artikel 6 lid 2 en bijlage III pas vanaf 2 december 2027 (artikel 113, derde alinea, onder c, i). Daar komt het overgangsrecht van artikel 111 lid 2 bij: voor hoog-risicosystemen die vóór de toepassingsdatum van hoofdstuk III in de handel zijn gebracht of in gebruik zijn gesteld, is de verordening alleen van toepassing op operatoren als die systemen vanaf die datum aanzienlijke wijzigingen in hun ontwerp ondergaan; aanbieders en gebruiksverantwoordelijken van systemen die bedoeld zijn voor gebruik door overheidsinstanties moeten uiterlijk op 2 augustus 2030 voldoen.
Daaruit volgen drie lezingen.
- Lezing 1: sinds 2 augustus 2026. Artikel 86 valt onder de hoofdregel en een systeem dat in bijlage III staat, is "in bijlage III vermeld", ook als de hoog-risicoplichten nog niet gelden.
- Lezing 2: in de praktijk vanaf 2 december 2027. Of een systeem een hoog-risicosysteem is, volgt uit artikel 6, en dat artikel geldt voor bijlage III pas vanaf die datum. Tot dan is er geen hoog-risicosysteem uit bijlage III waarop het recht kan aanhaken.
- Lezing 3: voor systemen die al draaien, later. Artikel 111 lid 2 spreekt over "deze verordening", niet alleen over hoofdstuk III, en de uitlegplicht van artikel 86 rust op een operator. Draait het bijstandsmodel al vóór 2 december 2027, dan geldt artikel 86 volgens deze lezing pas na een aanzienlijke wijziging in het ontwerp en voor een systeem dat bedoeld is voor gebruik door overheidsinstanties uiterlijk vanaf 2 augustus 2030.
Wij vinden lezing 2 het meest verdedigbaar: artikel 86 vraagt een systeem dat een hoog-risicosysteem is, en die indeling werkt voor bijlage III pas vanaf 2 december 2027. Voor systemen die al vóór die datum draaien, wijst de brede tekst van artikel 111 lid 2 ('deze verordening', 'operatoren') naar lezing 3. De lopende zaak C-245/25 vraagt het Hof onder meer naar de werking in de tijd van artikel 113. Voor de praktijk maakt dit minder uit dan het lijkt: de AVG geldt nu al, de motiveringsplicht van de Algemene wet bestuursrecht ook, en een werkproces dat de rol van een score kan uitleggen, bouwt u niet in een maand. Begin dus niet bij de datum, maar bij de vraag of u de uitleg vandaag zou kunnen geven.
Artikel 86 naast artikel 22 en artikel 15 lid 1 onder h AVG
De AVG kent geen algemeen recht op uitleg bij elk besluit, wel een recht bij geautomatiseerde besluitvorming. Artikel 22 lid 1 AVG geeft de betrokkene het recht niet te worden onderworpen aan een besluit dat uitsluitend op geautomatiseerde verwerking berust en rechtsgevolgen heeft of hem anderszins in aanmerkelijke mate treft. In SCHUFA (C-634/21) oordeelde het Hof dat ook het geautomatiseerd vaststellen van een score door een kredietinformatiebureau een besluit is als het hoofdzakelijk van die score afhangt of een derde met de persoon een overeenkomst sluit, uitvoert of beëindigt. Of een consulent die een score aftekent het besluit buiten artikel 22 AVG haalt, bespraken we in artikel 22 AVG en het aftekenen van een algoritme; voor agents in AI-agents en artikel 22 AVG.
Artikel 15 lid 1 onder h AVG geeft bij geautomatiseerde besluitvorming als bedoeld in artikel 22 AVG een recht op nuttige informatie over de onderliggende logica, en over het belang en de verwachte gevolgen. In Dun & Bradstreet Austria (C-203/22, 27 februari 2025) maakte het Hof daar het daadwerkelijke recht op uitleg van dat hierboven is beschreven. Het Hof voegde eraan toe dat een beroep op bedrijfsgeheimen of gegevens van derden de uitleg niet zonder meer blokkeert: de verwerkingsverantwoordelijke moet die informatie dan aan de toezichthouder of de rechter voorleggen, die de belangen afweegt (punt 74 en dictum, punt 2).
Hoe verhouden de twee regimes zich? Artikel 86 lid 3 geeft de volgorde.
- Valt het besluit onder artikel 22 AVG, dan voorziet het Unierecht al in een recht op uitleg via artikel 15 lid 1 onder h AVG, en treedt artikel 86 naar onze lezing terug voor zover dat recht reikt. Naar onze lezing dekt de AVG dan vooral de logica van het systeem; voor de overige elementen van het besluit blijft artikel 86 relevant. Let op: een gemeente die zich voor zo'n besluit op een wettelijke grondslag beroept (artikel 22 lid 2 onder b AVG), heeft een wet nodig die zelf passende maatregelen bevat; het recht op menselijke tussenkomst uit artikel 22 lid 3 AVG geldt alleen bij een overeenkomst of uitdrukkelijke toestemming.
- Valt het besluit buiten artikel 22 AVG, omdat een consulent echt zelf beslist, dan is de AVG-uitleg uit Dun & Bradstreet niet vanzelf beschikbaar: het Hof gaf die uitleg voor besluiten in de zin van artikel 22 lid 1 AVG. Hier doet artikel 86 zijn eigenlijke werk. Echte menselijke tussenkomst haalt het recht op uitleg dus niet weg; ze verschuift het naar de AI Act.
- De Awb blijft gewoon gelden. Artikel 3:46 Awb eist dat een besluit berust op een deugdelijke motivering. Artikel 86 lid 3 kijkt alleen naar Unierecht, dus de Awb zet artikel 86 naar onze lezing niet opzij. Lid 2 gaat over uitzonderingen en beperkingen, niet over een parallelle motiveringsplicht. Praktisch kunt u beide plichten in één goede motivering beantwoorden, mits die de rol van het systeem echt beschrijft.
Twee verschillen om te onthouden. De AVG geeft een termijn: binnen een maand, met verlenging van twee maanden als dat nodig is (artikel 12 lid 3 AVG). Artikel 86 noemt geen termijn. En de AVG vraagt persoonsgegevens; artikel 86 niet.
Korte noot: de bank en de kredietbeoordeling
Bij een bank speelt dezelfde vraag. Een AI-systeem om de kredietwaardigheid van natuurlijke personen te beoordelen of hun kredietscore vast te stellen staat in bijlage III punt 5 onder b, met uitzondering van systemen om financiële fraude op te sporen. De bank als gebruiksverantwoordelijke moet bovendien vanaf 2 december 2027 (of later via artikel 111 lid 2) een FRIA doen (artikel 27 lid 1), en volgens SCHUFA kan de score zelf onder artikel 22 AVG vallen.
Voor consumentenkrediet ligt er daarnaast een eigen Unierechtelijk recht. De consumentenkredietrichtlijn, Richtlijn (EU) 2023/2225, bepaalt in artikel 18 lid 8 van de richtlijn dat de consument, als de kredietwaardigheidsbeoordeling geautomatiseerde verwerking van persoonsgegevens omvat, recht heeft op menselijke tussenkomst, waaronder een duidelijke en begrijpelijke uitleg over de beoordeling, met de logica en de risico's van de geautomatiseerde verwerking en het belang en de gevolgen ervan voor de beslissing. Lid 9 verplicht de kredietgever bij een afwijzing de consument onverwijld te informeren, ook over een geautomatiseerde beoordeling en hoe hij die kan aanvechten. De lidstaten passen die regels toe vanaf 20 november 2026 (artikel 48 van de richtlijn). Waar dat recht reikt, treedt artikel 86 naar onze lezing terug op grond van lid 3. Een open punt: een richtlijn werkt via nationaal recht, en of "Unierecht" in lid 3 ook dat omgezette recht omvat, is niet beslist. Wat de EBA over deze overlap zegt, staat in de EBA-mapping voor de financiële sector.
Wat u vastlegt: de praktijk
Een uitleg achteraf is zo goed als wat u op het moment van het besluit hebt vastgelegd. Vijf dingen maken het verschil.
De gebruiksaanwijzing van de aanbieder. De aanbieder moet in de gebruiksaanwijzing waar van toepassing de technische mogelijkheden beschrijven om informatie te geven die relevant is om de output toe te lichten, en informatie die de gebruiksverantwoordelijke in staat stelt de output te interpreteren en passend te gebruiken (artikel 13 lid 3 onder b, iv en vii). Dat is het materiaal voor punt 2 en 3 van de uitleg. Vraag het op bij de inkoop en leg in het contract vast dat de leverancier per besluit de belangrijkste factoren kan leveren. Meer daarover in ons stuk over gebruiksinstructies onder artikel 13.
Logs. Hoog-risicosystemen moeten het technisch mogelijk maken gebeurtenissen automatisch te registreren (artikel 12), en de gebruiksverantwoordelijke bewaart de logs die onder zijn controle vallen gedurende een passende periode, ten minste zes maanden, tenzij ander Unie- of nationaal recht iets anders bepaalt (artikel 26 lid 6). Logs zijn bewijs, geen uitleg. Naar onze lezing moet de bewaartermijn aansluiten bij de periode waarin bezwaar en beroep nog kunnen lopen, binnen de grenzen van de AVG.
Het besluitdossier. Leg per besluit vast: welk systeem en welke versie, de output voor deze persoon, wat de medewerker zag, wat hij zelf heeft gecontroleerd, of hij afweek en waarom, en de motivering van het eindbesluit. Dat is het materiaal voor punt 4 en 5.
Menselijk toezicht dat die naam verdient. De aanbieder moet het systeem zo leveren dat de toezichthoudende medewerker zich bewust blijft van de neiging de output te veel te vertrouwen, de output juist kan interpreteren en in elke situatie kan besluiten de output te negeren of te vervangen (artikel 14 lid 4, onder b, c en d). De gemeente draagt vanaf 2 december 2027 (of later via artikel 111 lid 2) het toezicht op aan mensen met de nodige bekwaamheid, opleiding en autoriteit (artikel 26 lid 2). Een medewerker die de score niet kan duiden, kan hem ook niet uitleggen.
Informeren vooraf en één loket achteraf. Gebruiksverantwoordelijken van systemen uit bijlage III die beslissingen over natuurlijke personen nemen of helpen nemen, informeren die personen vanaf 2 december 2027 (of later via artikel 111 lid 2) dat het systeem op hen wordt toegepast (artikel 26 lid 11). Richt daarna één route in voor vragen: een inwoner maakt geen onderscheid tussen een inzageverzoek, een verzoek op grond van artikel 86 en een bezwaar, en dat hoeft ook niet. Voor de DPIA en de FRIA bij fraudesignalen in de bijstand verwijzen we naar AI-fraudesignalen in de bijstand.
Krijgt een inwoner geen uitleg, dan kan hij een klacht indienen bij een markttoezichtautoriteit (artikel 85). In Nederland is die voor de AI Act nog niet aangewezen; dat moet de Uitvoeringswet AI-verordening regelen; het kabinet wil het wetsvoorstel daarvoor in het tweede kwartaal van 2027 bij de Tweede Kamer indienen (Planningsbrief Digitale Zaken, Kamerstuk 26643, nr. 1554). De Autoriteit Persoonsgegevens kan nu al optreden onder de AVG.
Wat u nu doet
- Breng in kaart welke systemen u gebruikt die onder bijlage III vallen en die meewegen in besluiten over inwoners.
- Stel per systeem vast of de besluiten onder artikel 22 AVG vallen of dat een medewerker echt zelf beslist. Dat bepaalt welke uitlegroute voorgaat.
- Schrijf voor één echt besluit de uitleg uit volgens de zes vragen hierboven. Lukt dat niet, dan weet u wat er ontbreekt.
- Vraag de leverancier om de informatie uit artikel 13 lid 3 onder b, iv en vii, en leg vast dat hij per besluit de belangrijkste factoren kan leveren.
- Richt het besluitdossier en de bewaartermijn van logs zo in dat u een uitleg ook na een bezwaarprocedure nog kunt onderbouwen.
- Train de medewerkers die de output beoordelen in het duiden en, waar nodig, negeren van de score.
Twijfelt u of uw toepassing onder bijlage III valt en welke plichten dan gelden? Met de casus-check beschrijft u de toepassing in een paar vragen en ziet u welke AI Act- en AVG-plichten in beeld komen.
Veelgestelde vragen over het recht op uitleg
Bronnen
Nieuwsbrief
Elke dinsdag de AI Act-week vooruit in 5 minuten
Praktische duiding van deadlines, richtsnoeren en toezicht, zodat u weet wat er deze week toe doet. Geen spam en u schrijft zich met één klik weer uit.
Praktisch en kort · Geen spam · Met één klik uitschrijven