Toezicht op AI vraagt kennis die niet elke nationale toezichthouder in huis heeft. Artikel 69 geeft de lidstaten daarvoor een Europese route: zij kunnen een beroep doen op deskundigen van het wetenschappelijk panel van onafhankelijke deskundigen dat de Commissie onder artikel 68 heeft opgericht. Hoe het panel is opgebouwd, staat in de wetenschappelijke advieslaag van de AI Act. Dit stuk gaat over de toegang van de lidstaten. Wij gaan uit van de geconsolideerde tekst van 27 juli 2026, met de wijziging door de Digitale omnibus inzake AI (Verordening (EU) 2026/1744).
In het kort
Lidstaten kunnen deskundigen van het panel inschakelen voor hun handhaving (lid 1). Zij kunnen worden verplicht daarvoor te betalen, sinds de omnibus tegen een tarief gelijkwaardig aan wat de Commissie betaalt (lid 2). De Commissie vergemakkelijkt waar nodig tijdige toegang en zorgt dat de inzet van de deskundigen en van de ondersteunende AI-teststructuren van artikel 84 efficiënt wordt georganiseerd (lid 3).
Een organisatie die AI gebruikt, kan zelf geen deskundige van het panel aanvragen. Zij merkt het artikel hooguit als haar toezichthouder bij een onderzoek een deskundige inschakelt.
Het artikel geldt sinds 2 augustus 2025 (artikel 113 onder b).
Wat artikel 69 regelt
Lid 1: de toegang. De lidstaten kunnen een beroep doen op deskundigen van het panel ter ondersteuning van hun handhavingsactiviteiten onder de AI Act. Volgens overweging 151 versterkt dat de nationale capaciteit die nodig is voor doeltreffende handhaving.
Lid 2: de vergoeding. Al in de oorspronkelijke tekst konden de lidstaten worden verplicht te betalen; de structuur en hoogte van de vergoedingen en de invorderbare kosten liet die tekst over aan de uitvoeringshandeling van artikel 68 lid 1. Die handeling, Uitvoeringsverordening (EU) 2025/454 van 7 maart 2025, bevat geen vergoedingsregeling voor de lidstaten; wij hebben de tekst daarop nagelezen. De omnibus verving lid 2. Nieuw is de maatstaf: vergoedingen "tegen een tarief dat gelijkwaardig is aan dat van de vergoedingen die op grond van de in artikel 68, lid 1, bedoelde uitvoeringshandeling op de Commissie van toepassing zijn". Overweging 30 van Verordening (EU) 2026/1744 noemt dat een vereenvoudiging.
Een bedrag staat in de uitvoeringsverordening niet. Deskundigen worden bezoldigd volgens de bij de Commissie geldende bepalingen, als zij rapporteur of contribuant zijn voor een taak waarom het AI-bureau heeft verzocht (artikel 9 van Uitvoeringsverordening (EU) 2025/454). Welk tarief een lidstaat betaalt, staat in de bronnen die wij lazen niet vast. De wijziging trad op 27 juli 2026 in werking; omdat hoofdstuk VII al gold, werkt zij naar onze lezing vanaf die datum.
Lid 3: de rol van de Commissie. De Commissie vergemakkelijkt de tijdige toegang tot de deskundigen, voor zover nodig, en zorgt dat de inzet van de deskundigen en van de ondersteunende AI-teststructuren van de Unie (artikel 84) efficiënt wordt georganiseerd en de best mogelijke toegevoegde waarde oplevert.
Panel, pool en teststructuren
Een nationale toezichthouder kan langs drie routes Europese technische steun krijgen. Naar onze lezing verschillen zij zo:
| Route | Wie vraagt | Wat het oplevert |
|---|---|---|
| Artikel 68 lid 3 onder b | De markttoezichtautoriteit | Ondersteuning van haar werkzaamheden door het panel |
| Artikel 69 | De lidstaat | Deskundigen van het panel voor de handhaving |
| Artikel 84 lid 2 | De AI-board, de Commissie of een markttoezichtautoriteit | Onafhankelijk technisch of wetenschappelijk advies van een ondersteunende AI-teststructuur |
Ook de uitvoeringsverordening onderscheidt de eerste twee. Het secretariaat van het panel, verzorgd door het AI-bureau en het Gemeenschappelijk Centrum voor onderzoek, behandelt verzoeken van markttoezichtautoriteiten om aanvullende deskundigheid en verzoeken van de lidstaten om ondersteuning door deskundigen (artikel 6 van Uitvoeringsverordening (EU) 2025/454).
Voor verzoeken van markttoezichtautoriteiten geldt een procedure (artikel 14 van Uitvoeringsverordening (EU) 2025/454). Het verzoek gaat alleen over markttoezicht onder de AI Act, noemt het doel en onderbouwt de noodzaak en evenredigheid. Het AI-bureau beoordeelt dat, ook in het licht van de capaciteit van het panel en de noodzaak dat alle lidstaten daadwerkelijk toegang hebben. Het verwerkt het verzoek binnen twee weken na ontvangst van het volledige verzoek. Bij een ja wijst de Commissie een rapporteur en twee contribuanten aan; een weigering wordt gemotiveerd.
Uitdrukkelijk zegt de uitvoeringsverordening niet of een verzoek onder artikel 69 dezelfde stappen volgt. Overweging 9 van Uitvoeringsverordening (EU) 2025/454 koppelt de versterking van de nationale capaciteit wel aan verzoeken van markttoezichtautoriteiten, via de praktische middelen van het AI-bureau; naar onze lezing is artikel 14 daarom de praktische route.
Vertrouwelijkheid
Een deskundige die meekijkt, kan bedrijfsgeheimen of persoonsgegevens te zien krijgen. De deskundigen waarborgen de vertrouwelijkheid, werken onpartijdig en nemen van niemand instructies aan (artikel 68 lid 4). Artikel 78 bindt iedereen die bij de toepassing van de AI Act betrokken is, onder meer ter bescherming van bedrijfsgeheimen, broncode, inspecties en onderzoeken; naar onze lezing valt een ingeschakelde deskundige daaronder. Voor persoonsgegevens blijft daarnaast de privacywetgeving gelden (artikel 2 lid 7 van de AI Act). Daarnaast tekenen de deskundigen een vertrouwelijkheidsverklaring, zijn zij gebonden aan artikel 339 VWEU en mogen zij geen dienstverband of contract hebben met een aanbieder van AI-systemen of AI-modellen voor algemene doeleinden (artikel 10 en 13 van Uitvoeringsverordening (EU) 2025/454). Adviezen van het panel worden openbaar, behalve voor zover daarmee vertrouwelijke bedrijfsinformatie, bedrijfsgeheimen of strategische belangen van de Unie bekend worden (artikel 12 van die verordening).
Wie in Nederland de vraag stelt
Voor de systemen met een hoog risico uit bijlage III is in Nederland bij wet nog geen markttoezichtautoriteit aangewezen. Voor producten uit bijlage I, afdeling A, is dat in beginsel de toezichthouder van de productwetgeving (artikel 74 lid 3). Het conceptwetsvoorstel Uitvoeringswet AI-verordening lag tot en met 1 juni 2026 in internetconsultatie; de indiening bij de Tweede Kamer is gepland voor het tweede kwartaal van 2027 (Kamerstuk 26643, nr. 1554). Voor systemen met een hoog risico uit bijlage III wijst het concept onder meer de Autoriteit Persoonsgegevens (AP) aan voor punt 5 onder a, en de AFM, DNB en de AP voor punt 5 onder b en c; een ministeriële regeling beperkt die laatste aanwijzing tot categorieën van operatoren (artikel 2.2 lid 1 onder c en lid 2 van het concept). Dat is nog geen wet. Voor systemen met een hoog risico van financiële instellingen wijst de AI Act zelf de financiële toezichthouder aan, voor zover het in de handel brengen, de ingebruikstelling of het gebruik rechtstreeks verband houdt met de financiële dienst (artikel 74 lid 6); een lidstaat kan daarvan afwijken (artikel 74 lid 7).
Een bepaling over het panel hebben wij in het conceptwetsvoorstel niet gevonden. Wel mag de toezichthouder volgens artikel 3.9 van het concept kosten van haar optreden bij de betrokken operator in rekening brengen, tegen bedragen die bij ministeriële regeling worden vastgesteld. Of een vergoeding voor een deskundige van het panel daaronder valt, zegt het concept niet.
Wat een organisatie ervan merkt
Een gemeente. Stel: het is 2028. Een leverancier brengt dat jaar een systeem op de markt dat beoordeelt of aanvragers in aanmerking komen voor bijstand, en een gemeente neemt het in gebruik. Dat valt onder bijlage III punt 5 onder a en is in beginsel hoog risico; de eisen gelden voor zulke systemen vanaf 2 december 2027 (artikel 113 onder c, punt i). Was het systeem al vóór die datum in de handel gebracht of in gebruik gesteld, dan geldt de verordening pas na een aanzienlijke wijziging van het ontwerp; voor systemen die voor overheidsinstanties zijn bedoeld, moeten aanbieder en gebruiksverantwoordelijke uiterlijk op 2 augustus 2030 voldoen (artikel 111 lid 2). De leverancier is aanbieder, de gemeente gebruiksverantwoordelijke; als overheidsinstantie registreert zij het gebruik vooraf in de EU-databank (artikel 49 lid 3 en artikel 26 lid 8). Na klachten onderzoekt de toezichthouder, volgens het concept de AP, of het systeem bepaalde groepen benadeelt, en vraagt zij een deskundige van het panel de testresultaten van de leverancier te beoordelen. Het voorbeeld is verzonnen.
Naar onze lezing merkt de gemeente daar weinig van:
- De vragen blijven komen van de toezichthouder. Artikel 69 geeft de deskundige geen eigen bevoegdheden; de bevoegdheden van de toezichthouder staan in artikel 74 en Verordening (EU) 2019/1020.
- Wat de gemeente levert, kan bij de deskundige terechtkomen. Zij kan de toezichthouder vragen wie de stukken inziet en waarvoor, en vertrouwelijke onderdelen als zodanig markeren. Dat loont: een advies van het panel kan openbaar worden, behalve voor zover het vertrouwelijke bedrijfsinformatie of bedrijfsgeheimen bevat.
- Het oordeel van de deskundige is advies; het besluit neemt de toezichthouder.
Wat de toezichthouder mag opvragen, staat in de bevoegdheden van de markttoezichtautoriteit; wat er volgt als zij een risico vaststelt, in de procedure van artikel 79 tot en met 82.
Een bank of verzekeraar. Een bank gebruikt een model dat de kredietwaardigheid van particulieren beoordeelt (bijlage III punt 5 onder b), of een verzekeraar een model voor risicobeoordeling en prijsstelling bij een ziektekostenverzekering (punt 5 onder c). Beide zijn in beginsel hoog risico, behoudens artikel 6 lid 3. Bouwt de bank het model zelf en gebruikt zij het onder eigen naam, dan is zij aanbieder en gebruiksverantwoordelijke tegelijk (artikel 3 punt 3 en 4). De financiële toezichthouder kan voor een technisch oordeel dezelfde route gebruiken. Ook dit voorbeeld is verzonnen. Naar onze lezing loont het de technische documentatie zo op te stellen dat een externe deskundige haar zonder toelichting kan volgen, en bedrijfsgeheimen er direct bij te benoemen.
Wat vaststaat en wat niet
Vast staat: artikel 68 en 69 gelden sinds 2 augustus 2025, artikel 84 sinds 2 augustus 2026, en Uitvoeringsverordening (EU) 2025/454 is vastgesteld. Volgens de Commissie zijn 60 deskundigen geselecteerd voor een termijn van 24 maanden, met een voorzitter en een vicevoorzitter (AI Act Scientific Panel). Niet vastgesteld hebben wij of een lidstaat al een beroep op deskundigen heeft gedaan en welk tarief een lidstaat betaalt. Een aangewezen ondersteunende AI-teststructuur vonden wij op 19 november 2026 niet; hoe wij zochten, staat in ons stuk over artikel 84. Dat wij het niet vonden, betekent niet dat het niet bestaat.
De rol van het panel bij AI-modellen voor algemene doeleinden staat in toezicht van de Commissie op AI-modellen voor algemene doeleinden; de uitvoeringsverordening staat ook in ons overzicht van gedelegeerde en uitvoeringshandelingen.
Veelgestelde vragen over artikel 69 van de AI Act
Bronnen
Nieuwsbrief
Elke dinsdag de AI Act-week vooruit in 5 minuten
Praktische duiding van deadlines, richtsnoeren en toezicht, zodat u weet wat er deze week toe doet. Geen spam en u schrijft zich met één klik weer uit.
Praktisch en kort · Geen spam · Met één klik uitschrijven