Een gemeente zet op haar website een tekstassistent in die vragen van inwoners beantwoordt. Medewerkers gebruiken hem ook om brieven voor te bereiden. De leverancier heeft het onderliggende AI-model voor algemene doeleinden, een groot taalmodel, zelf ontwikkeld. Dan houdt in beginsel het Europese AI-bureau toezicht op die leverancier, niet een Nederlandse toezichthouder. Wanneer dat zo is, legden we uit in het AI-bureau: wat het doet en wanneer uw organisatie ermee te maken heeft. Dit stuk gaat over wat het AI-bureau dan mag, en welke rechten wie het onderzoekt heeft.
Het antwoord staat in vier artikelen die Verordening (EU) 2026/1744, de Digitale omnibus inzake AI, in de AI Act heeft ingevoegd. Het gaat om artikel 75 bis (bevoegdheden), artikel 75 ter (toezeggingen), artikel 75 quater (niet-naleving, boeten en dwangsommen) en artikel 75 quinquies (waarborgen en verdere specificatie). De voorbeelden zijn verzonnen.
In het kort
Voor de AI-systemen van artikel 75 lid 1 heeft het AI-bureau alle bevoegdheden van een markttoezichtautoriteit: onderzoek openen, informatie vragen, inspecteren, toegang eisen (artikel 75 bis). Het kan toezeggingen bindend maken (artikel 75 ter), niet-naleving vaststellen en boeten en dwangsommen opleggen (artikel 75 quater). De operator heeft het recht om gehoord te worden en op inzage in het dossier, en besluiten worden gepubliceerd (artikel 75 quinquies). Een gemeente die het systeem alleen gebruikt, merkt het naar onze lezing via haar leverancier.
Op wie deze bevoegdheden zich richten
De vier artikelen werken alleen binnen de bevoegdheid van artikel 75 lid 1. Die geldt voor de aanbieders van de daar genoemde systemen, en voor gebruiksverantwoordelijken alleen als zij ook de aanbieder zijn of tot dezelfde onderneming behoren (artikel 75 lid 1, tweede alinea). Andere gebruiksverantwoordelijken blijven onder nationaal toezicht (overweging 31 van Verordening (EU) 2026/1744). Artikel 75 bis lid 2 spreekt van een "aanbieder of gebruiksverantwoordelijke". Omdat de bevoegdheden alleen gelden bij de taken van artikel 75 lid 1, gaat het naar onze lezing om een gebruiksverantwoordelijke die zelf aanbieder is of tot dezelfde onderneming behoort als de aanbieder; die overweging spreekt van "hun gebruiksverantwoordelijken binnen dezelfde onderneming".
Artikel 75 bis: wat het AI-bureau mag
Alle bevoegdheden van een markttoezichtautoriteit. Het AI-bureau heeft de bevoegdheden van afdeling 3 van hoofdstuk IX van de AI Act en van artikel 14 lid 4 en artikel 16 lid 3 van Verordening (EU) 2019/1020, de markttoezichtverordening (lid 1). Daaronder valt het eisen van corrigerende maatregelen van de operator, zoals het systeem conform maken of het uit de handel nemen of terugroepen. Bij niet-naleving mag het bureau de kosten van zijn toezicht en handhaving in die zaak, ook voor personeel en techniek, volledig verhalen op de betrokken operator (artikel 15 van Verordening (EU) 2019/1020).
Onderzoek. Heeft het bureau redelijke gronden om niet-naleving te vermoeden, dan kan het bij besluit een onderzoek starten en stelt het de operator daarvan in kennis (lid 2). Zijn bevoegdheden kan het ook eerder gebruiken, op eigen initiatief of na een klacht op grond van artikel 85.
Informatie: verzoek of besluit. Het bureau kan informatie vragen bij eenvoudig verzoek of bij besluit (lid 3). Het verschil:
| Eenvoudig verzoek | Verzoek bij besluit | |
|---|---|---|
| Verplicht te antwoorden? | Nee, maar een vrijwillig antwoord moet correct en niet misleidend zijn | Ja |
| Boete die het bureau noemt | Artikel 99 lid 5, voor onjuiste of misleidende informatie | Artikel 99 lid 5, ook voor onvolledige informatie |
| Toetsing door het Hof van Justitie | Niet genoemd | Het bureau wijst op dat recht |
| Dwangsom om te laten antwoorden | Nee: er is geen antwoordplicht, en lid 5 onder b noemt alleen het verzoek bij besluit | Ja (artikel 75 quater lid 5 onder b) |
Altijd noemt het bureau rechtsgrondslag, doel, gevraagde informatie en termijn, met een kopie aan de nationale markttoezichtautoriteit. Via lid 3 kan het ook toegang krijgen tot documentatie, datasets en, onder voorwaarden, de broncode van een hoog-risicosysteem (artikel 74 lid 12 en 13).
Inspecteren. Het bureau kan op afstand en ter plaatse inspecteren, na de nationale markttoezichtautoriteit te hebben ingelicht (lid 4). Zijn functionarissen mogen bedrijfsruimten betreden, gegevens onderzoeken en kopiëren, uitleg vragen en zo nodig verzegelen. Een nationale rechter die toestemming moet geven, toetst alleen of de dwangmaatregelen niet willekeurig of buitensporig zijn; over het besluit zelf oordeelt alleen het Hof van Justitie.
Verder. De nationale autoriteit kan namens het bureau onderzoeken (lid 5). Het bureau kan operatoren gelasten toegang tot hun AI-systemen en uitleg te geven, en hun opdragen gegevens en documenten te bewaren (lid 6). Het mag onafhankelijke externe deskundigen en auditors benoemen, en met instemming ook deskundigen van nationale autoriteiten (lid 7). Verzamelde informatie dient alleen de AI Act (lid 8).
Artikel 75 ter: toezeggingen
Doet de operator tijdens het onderzoek toezeggingen om de naleving te waarborgen, dan kan het bureau die bij besluit bindend maken en verklaren dat er geen redenen zijn om verder op te treden. Het kan heropenen bij een wezenlijke wijziging van de feiten, bij handelen in strijd met de toezeggingen of als het besluit op onvolledige, onjuiste of misleidende informatie berustte. Onvoldoende toezeggingen wijst het af in een met redenen omkleed besluit. Gaat het bureau vóór het maatregelen eist een gestructureerde dialoog aan, dan kan de operator daarin ook toezeggingen voorstellen (artikel 75 quater lid 3).
Artikel 75 quater: van voorlopige bevindingen tot boete
Procedure. Eerst deelt het bureau zijn voorlopige bevindingen mee, met de maatregelen die het overweegt (lid 2). Stelt het daarna niet-naleving vast, dan neemt het daarover een besluit en gelast het de operator zo nodig binnen een redelijke termijn maatregelen te nemen (lid 1 en 3). Is er geen reden voor zo een besluit, dan sluit het de procedure af met een besluit dat meteen geldt (lid 9).
Boeten. Het besluit kan samengaan met sancties volgens artikel 99 lid 3 tot en met 7 (lid 4):
- een verboden praktijk uit artikel 5: tot 35 miljoen euro of, bij een onderneming, 7 procent van de wereldwijde jaaromzet als dat hoger is;
- een inbreuk op elke andere toepasselijke bepaling, het niet naleven van besluiten of maatregelen van het bureau en het niet nakomen van bindende toezeggingen: het niveau van artikel 99 lid 4, tot 15 miljoen euro of 3 procent;
- onjuiste, onvolledige of misleidende informatie in antwoord op een verzoek: het niveau van artikel 99 lid 5, tot 7,5 miljoen euro of 1 procent.
Voor kmo's geldt het lagere bedrag, voor kleine midcapondernemingen bij de boeten van lid 4 en 5 (artikel 99 lid 6 en 6 bis). Artikel 99 lid 4 noemt een vaste lijst, maar bij het AI-bureau vallen volgens artikel 75 quater lid 4 onder a ook inbreuken op bepalingen buiten die lijst onder dat boeteniveau. Naar onze lezing kan dat bijvoorbeeld artikel 4 (AI-geletterdheid) zijn, voor zover die plicht het systeem onder toezicht raakt.
Dwangsommen. Het bureau kan dwangsommen opleggen om de operator te laten meewerken aan een onderzoek, een informatiebesluit of inspectie te laten nakomen, daarbij correcte en volledige antwoorden te geven, corrigerende maatregelen of toezeggingen te laten uitvoeren of een besluit van niet-naleving te laten naleven (lid 5). Ze bedragen, in voorkomend geval, "niet meer dan 5 % van het gemiddelde dagelijkse inkomen of de gemiddelde wereldwijde jaaromzet in het voorgaande boekjaar per dag".
Rechter. Het Hof van Justitie heeft volledige rechtsmacht over boeten en dwangsommen en kan ze intrekken, verlagen of verhogen (lid 6).
Verjaring: de taalversies verschillen. Volgens de Nederlandse tekst van lid 8 verjaren de bevoegdheden van het AI-bureau op grond van dit artikel na drie jaar, te rekenen vanaf de inbreuk, en bij een voortgezette of herhaalde inbreuk vanaf de dag waarop die is beëindigd. De bevoegdheid om een besluit ten uitvoer te leggen verjaart ook na drie jaar, te rekenen vanaf de dag waarop het besluit niet meer kan worden aangevochten. De Engelse, Duitse en Franse tekst noemen in beide gevallen vijf jaar. Dat hebben wij op 20 november 2026 in het Publicatieblad op EUR-Lex nagekeken. Op die dag stond daar één rectificatie van de verordening, alleen voor de Duitse tekst en over een ander artikel. Welke termijn geldt, ligt dus niet vast. Naar onze lezing doet een aanbieder er verstandig aan rekening te houden met de langste termijn, vijf jaar. De uitvoeringshandeling van artikel 75 quinquies lid 3 moet dit lid uitwerken, ook wanneer de termijn wordt gestuit.
Artikel 75 quinquies: de rechten van de operator
Gehoord worden. Artikel 18 van Verordening (EU) 2019/1020 is van overeenkomstige toepassing (lid 1): een besluit noemt precies de gronden, en de operator krijgt in beginsel ten minste tien werkdagen om gehoord te worden, behalve bij urgentie.
Verdediging en dossier. De rechten van de verdediging worden volledig geëerbiedigd (lid 2). Met het oog op een besluit van niet-naleving krijgt de operator inzage in het dossier onder de voorwaarden van een onderhandelde openbaarmaking, die bedrijfsgeheimen beschermt. Bij onenigheid beslist het bureau. Interne stukken en de correspondentie tussen het bureau en nationale autoriteiten vallen erbuiten.
Uitvoeringshandeling. De Commissie kan de praktische regels voor dossierinzage vastleggen (lid 3). In ons register van gedelegeerde en uitvoeringshandelingen staat die handeling als ontwerp (item gecontroleerd op 27 oktober 2026, register bijgewerkt op 19 november 2026). De Commissie publiceerde het ontwerp op 12 oktober 2026; de feedbackperiode op Have your say liep tot en met 9 november 2026 en is gesloten. Over het ontwerp schreven we in hoe Brussel een AI-zaak gaat voeren.
Openbaarheid. Het bureau publiceert zijn besluiten op grond van artikel 75 ter en 75 quater, met de namen van de partijen en de hoofdpunten, inclusief sancties, en houdt daarbij rekening met vertrouwelijke informatie (lid 4).
Vergeleken met artikel 101
Voor aanbieders van AI-modellen voor algemene doeleinden heeft de Commissie een eigen regeling in artikel 101: boeten tot 3 procent van de wereldwijde jaaromzet of 15 miljoen euro, als dat hoger is, alleen bij opzet of onachtzaamheid, na voorlopige bevindingen en horen, en met volledige rechtsmacht van het Hof van Justitie. Bij artikel 75 quater gelden de maxima van artikel 99, en opzet of nalatigheid is daar een weegfactor (artikel 99 lid 7 onder i). Voor artikel 101 staat de procedure al in Uitvoeringsverordening (EU) 2026/1755; voor artikel 75 quater is er alleen een ontwerp.
Voorbeeld: de gemeente en haar tekstassistent
Naar onze lezing valt de tekstassistent onder artikel 75 lid 1 onder a, en geldt geen van de uitzonderingen. Een inwoner die op de website met de assistent chat, klaagt dat nergens staat dat hij met een AI-systeem praat. Het AI-bureau onderzoekt de leverancier, want de plicht van artikel 50 lid 1 rust op de aanbieder. Wat merkt de gemeente? Naar onze lezing dit:
- Niet de geadresseerde. Informatiebesluiten, dwangsommen en boeten richten zich op de leverancier.
- Wel mogelijk betrokken. Heeft het bureau bij een onderzoek in Nederland toegang nodig tot gegevens of het AI-systeem van een overheidsinstantie, dan wordt het bijgestaan door de nationale markttoezichtautoriteit (artikel 75 lid 1 quater). Of het bureau de gemeente een eenvoudig verzoek kan sturen, regelt de tekst niet uitdrukkelijk; zo een verzoek verplicht in ieder geval niet tot antwoorden.
- Gevolgen voor het product. Een toezegging of maatregel kan het systeem veranderen. Wil het bureau het systeem op de Nederlandse markt verbieden, beperken, uit de handel nemen of terugroepen, dan meldt het dat eerst aan de nationale markttoezichtautoriteit (artikel 75 lid 1 quinquies). Voor de gemeente is de vraag dan of zij het systeem kan blijven gebruiken.
- Openbare besluiten. Zij leest daarin wat haar leverancier moet doen (artikel 75 quinquies lid 4).
De eigen plichten van de gemeente blijven nationaal. Dat zijn AI-geletterdheid (artikel 4) en de vermelding dat tekst door AI is gegenereerd, als zij die tekst publiceert om inwoners te informeren over zaken van algemeen belang (artikel 50 lid 4). Die vermelding hoeft niet als een mens de tekst heeft getoetst en iemand er redactioneel verantwoordelijk voor is. Voor de AVG is de Autoriteit Persoonsgegevens bevoegd. Gebruikt de gemeente een hoog-risicosysteem uit bijlage III, dan komt vanaf 2 december 2027 onder meer registratie in de EU-databank erbij (artikel 26 lid 8 en artikel 49 lid 3). Was het systeem al vóór 2 december 2027 in de handel gebracht of in gebruik gesteld, dan geldt dat pas na een aanzienlijke wijziging van het ontwerp, en voor systemen voor overheidsinstanties uiterlijk op 2 augustus 2030 (artikel 111 lid 2).
Kort: de financiële instelling
Een bank zet een klantenchatbot in die haar leverancier op zijn eigen AI-model voor algemene doeleinden heeft gebouwd. Naar onze lezing houdt het AI-bureau dan toezicht op de leverancier, bijvoorbeeld voor artikel 50 lid 1; de bank blijft als gebruiksverantwoordelijke onder nationaal toezicht. Bouwt de bank zelf een systeem op een model van een concernonderdeel en stelt zij het onder eigen naam in gebruik, dan is zij aanbieder en gebruiksverantwoordelijke tegelijk (artikel 3 punt 3 en 4) en valt zij ook in die rol onder het AI-bureau. Uitgezonderd zijn systemen van financiële instellingen voor zover ze onder artikel 74 lid 6 vallen. Dat lid gaat alleen over hoog-risicosystemen die rechtstreeks verband houden met de financiële dienst, zoals een systeem dat de kredietwaardigheid beoordeelt. Een klantenchatbot is naar onze lezing doorgaans geen hoog-risicosysteem; dan geldt de uitzondering niet en kan de bank zelf met deze bevoegdheden te maken krijgen.
Sinds wanneer
De Digitale omnibus trad in werking op 27 juli 2026, maar de vier artikelen staan in hoofdstuk IX, dat artikel 113 niet uitzondert: ze gelden sinds 2 augustus 2026. Wat het bureau kan handhaven, hangt af van welke plicht al geldt. Artikel 5 geldt sinds 2 februari 2025; de nieuwe verboden van lid 1 onder b bis en b ter en de leden 1 bis en 1 ter gelden vanaf 2 december 2026. Artikel 50 geldt sinds 2 augustus 2026; voor systemen die al eerder in de handel waren, geldt lid 2 uiterlijk op 2 december 2026 (artikel 111 lid 4). De hoog-risicoplichten voor bijlage III gelden vanaf 2 december 2027, met het overgangsrecht van artikel 111 lid 2.
Wat u nu doet
- Aanbieder onder artikel 75 lid 1: wijs aan wie een verzoek of inspectie opvangt. Ook een fout vrijwillig antwoord kan een boete opleveren.
- Bewaarbeleid: zorg dat u een bewaaropdracht meteen kunt uitvoeren.
- Gebruiksverantwoordelijke, zoals een gemeente of bank: vraag uw leverancier of zijn systeem onder artikel 75 lid 1 valt, en leg vast dat hij u informeert over onderzoeken, toezeggingen en besluiten.
- Twijfelt u over uw rol? Begin met de casus-check.
Veelgestelde vragen over het toezicht door het AI-bureau
Bronnen
Nieuwsbrief
Elke dinsdag de AI Act-week vooruit in 5 minuten
Praktische duiding van deadlines, richtsnoeren en toezicht, zodat u weet wat er deze week toe doet. Geen spam en u schrijft zich met één klik weer uit.
Praktisch en kort · Geen spam · Met één klik uitschrijven