Slimme brillen bij de gemeente: wat de EDPB-verklaring van 13 oktober betekent

Stel: het team toezicht en handhaving van uw gemeente wil woningtoezichthouders een slimme bril geven. Handsfree foto's maken van vocht en schimmel, een gesprek met een huurder laten vertalen, en de AI-assistent van de bril vragen wat er op een brandmeldinstallatie staat. De leverancier noemt het een gewone bril met een paar extra functies. U bent de functionaris gegevensbescherming (FG). Wat zegt u?

Sinds 13 oktober 2026 kunt u terugvallen op een Europese tekst. De European Data Protection Board (EDPB) nam toen Verklaring 1/2026 over slimme brillen aan. Het is geen richtsnoer maar een eerste set overwegingen, zegt de EDPB zelf, en verder werk volgt.

Wat de EDPB schrijft

De verklaring definieert slimme brillen als draagbare apparaten die er vaak uitzien als een gewone bril of zonnebril, met camera's, microfoons, luidsprekers en software, vaak met AI voor bijvoorbeeld vertaling of het herkennen van voorwerpen. Verwerkt zo'n bril gegevens over herkenbare mensen, dan geldt de AVG.

Het probleem zit volgens de EDPB in de vorm. Een slimme bril is nauwelijks te onderscheiden van een gewone bril. Opnemen kan dus bijna onzichtbaar, gevoelige microfoons vangen gesprekken op waar de drager niet aan deelneemt, en in combinatie met gezichts- of stemherkenning ontstaat volgens de EDPB een hoog risico in de openbare ruimte. Ook als mensen de bril wel herkennen, kunnen ze hun gedrag aanpassen omdat ze zich bekeken voelen.

Les 1: werk is nooit puur persoonlijk

Wie voor zichzelf een foto maakt en die alleen met familie deelt, valt buiten de AVG (artikel 2 lid 2 onder c AVG). Die uitzondering is volgens de EDPB smal en per geval te beoordelen, met een verwijzing naar het arrest Ryneš van het Hof van Justitie (C-212/13). Ze geldt niet als beelden worden gedeeld met een onbepaald aantal mensen, zoals via een openbaar account (de EDPB verwijst daarvoor naar de arresten Lindqvist en Buivids), en niet bij gebruik voor officiële, beroepsmatige, politieke of andere niet-persoonlijke activiteiten.

Een woningtoezichthouder die met de bril werkt, valt dus altijd onder de AVG. De gemeente bepaalt waarom en hoe er wordt verwerkt, en is daarmee verwerkingsverantwoordelijke. Ook de eigen bril van een medewerker valt eronder zodra die hem voor het werk gebruikt.

Les 2: de aanbieder van de AI-functie is niet vanzelf uw verwerker

De EDPB wijst erop dat de producent van de bril en de aanbieder van een gekoppelde dienst, zoals een AI-assistent, zelf verwerkingsverantwoordelijke kunnen zijn, alleen of samen met anderen. De verklaring noemt als voorbeeld een aanbieder van de AI-functie die beelden van de camera verwerkt om de drager een antwoord te geven over de omgeving, bijvoorbeeld beelden waarop andere mensen staan. Zo'n verantwoordelijke mag zijn eigen plichten, zoals transparantie tegenover omstanders, niet op de drager afschuiven.

Voor de gemeente betekent dat: zoek per functie uit wie wat bepaalt. Verwerkt de leverancier beelden alleen in uw opdracht, dan is hij verwerker en sluit u een verwerkersovereenkomst. Gebruikt hij ze ook voor eigen doelen, zoals het verbeteren of trainen van zijn AI, dan is hij voor dat deel geen verwerker meer. Bij brillen die voor consumenten zijn gemaakt, bepaalt de aanbieder doel en middelen vaak zelf; verwerkerschap moet dan in het contract én in de praktijk kloppen. Verder gebruik voor een nieuw doel moet verenigbaar zijn met het oorspronkelijke doel (artikel 6 lid 4 AVG), en daarbij verdient volgens de EDPB bijzondere aandacht dat omstanders vaak geen enkele band met de aanbieder hebben.

Les 3: kies de grondslag voordat de bril opgaat

De EDPB bespreekt twee grondslagen. Toestemming kan een grondslag zijn, en waar het portretrecht toestemming vraagt voor het openbaar maken van iemands beeld, is ze volgens de EDPB waarschijnlijk de meest passende. Maar voor een producent of AI-aanbieder zonder band met omstanders is geldige toestemming moeilijk te krijgen. Toestemming achteraf, na de opname, is nooit geldig: de grondslag moet er vóór en tijdens de verwerking zijn. Gerechtvaardigd belang vraagt een zorgvuldige afweging per geval, en is volgens de EDPB bijzonder moeilijk aan te tonen voor commercieel hergebruik buiten de dienst waar de drager om vroeg, of voor het trainen van AI, wat omstanders niet verwachten. Bovendien moeten omstanders dan altijd bezwaar kunnen maken.

Voor een gemeente valt een van die twee al af. Een overheidsinstantie kan bij de uitoefening van haar taken geen gerechtvaardigd belang gebruiken (artikel 6 lid 1, laatste alinea AVG). Toestemming ligt bij een overheid ook niet voor de hand: overweging 43 AVG noemt de wanverhouding tussen burger en overheid als reden waarom toestemming dan zelden vrij is. Wat overblijft is meestal de publieke taak (artikel 6 lid 1 onder e), met een basis in de wet die de taak opdraagt: bij woningtoezicht de Omgevingswet en de Woningwet, met de toezichtsbevoegdheden uit afdeling 5.2 van de Algemene wet bestuursrecht. Dat staat niet in de verklaring zelf; het volgt uit de AVG. Toets dan of juist een camera op het hoofd noodzakelijk is, of dat een gewone foto met een tablet volstaat.

Les 4: een privacyverklaring bereikt de huurder niet

Volgens de EDPB is transparantie een grote uitdaging bij slimme brillen. Een gewone privacyverklaring lijkt niet voldoende om omstanders te informeren. De EDPB raadt verwerkingsverantwoordelijken en producenten aan meerdere maatregelen te combineren, waaronder standaard een signaal op het moment zelf dat er wordt verwerkt:

• een lampje dat bij veel lichtomstandigheden te zien is, lang genoeg brandt, en waarbij opnemen onmogelijk is als het lampje is afgedekt;
• een geluid, zoals een klik bij een foto, of een opdracht die hardop moet worden gegeven;
• een melding op de telefoon van mensen in de buurt, maar nooit als enige middel;
• een ontwerp waaraan je een slimme bril van een gewone kunt onderscheiden.

Zulke technische maatregelen moeten werken, moeilijk te omzeilen zijn en bijgehouden worden. Ook de drager zelf moet anderen respecteren en het is volgens de EDPB relevant dat hij uitdrukkelijk vertelt dat hij een slimme bril draagt. Voor de woningtoezichthouder betekent dat: vóór het opnemen zeggen dat de bril opneemt en wat ermee gebeurt, en de informatie van artikel 13 AVG geven, bijvoorbeeld kort aan de deur met een folder voor de details. Dat geldt ook voor medebewoners en bezoekers die in beeld komen.

Les 5: zuinig is de standaard

De EDPB noemt extra maatregelen die risico's beperken, en een paar zijn direct bruikbaar als eis in een aanbesteding:

• Beperk continu opnemen, livestreamen en bewaartermijnen. Alleen een algemene of hypothetische zorg om de eigen veiligheid rechtvaardigt volgens de EDPB geen doorlopende opname van anderen.
• Is de bril vooral bedoeld voor hulp op het moment zelf, zet opslag van beeld en geluid dan standaard uit, tenzij opslag nodig is voor de functie, zoals het vastleggen van gebreken.
• Gezichten van omstanders onherkenbaar maken, pseudonimiseren of anonimiseren vóór delen, en waar het kan verwerken op het apparaat zelf.
• Beperkingen per locatie op plaatsen die gevoelig zijn.

Die gevoelige plaatsen noemt de EDPB ook: zorginstellingen, scholen en plekken waar kinderen zijn, kleedkamers, zwembaden, stranden en toiletten. Voor een gemeente horen daar het eigen zwembad, de sporthal en de binnenkant van een woning bij. Kinderen verdienen volgens de EDPB extra aandacht, omdat ze een slimme bril minder snel herkennen. Wordt beeld buiten de EU verwerkt, dan gelden de regels voor doorgifte; de EDPB noemt ook de ePrivacy-regels voor informatie op het apparaat zelf.

Les 6: reken op een DPIA en op de ondernemingsraad

De lijst van de Autoriteit Persoonsgegevens (AP) met verwerkingen waarvoor een DPIA verplicht is, noemt slimme brillen niet bij naam. Wel staat er "flexibel cameratoezicht": grootschalig en/of stelselmatig gebruik van camera's op kleding of helm, met het voorbeeld van brandweer- en ambulancepersoneel (Stcrt. 2019, 64418, categorie 10). Een bril die toezichthouders stelselmatig bij huisbezoeken dragen, ligt daar dicht bij. Ook categorie 14 (internet of things) kan meetellen, en afhankelijk van het gebruik categorie 9 (cameratoezicht in openbaar toegankelijke ruimten, voor handhavers op straat), 11 (controle werknemers) en 17 (biometrie). Los daarvan noemt de AVG nieuwe technologieën uitdrukkelijk bij de vraag of een verwerking waarschijnlijk een hoog risico inhoudt (artikel 35 lid 1). Maak de DPIA dus vóór de proef.

De bril filmt ook collega's, en de AI-functie kan bijhouden wat de drager doet. De EDPB noemt het toezicht op medewerkers en de vertrouwelijkheid van bedrijfsinformatie als zorg op de werkplek. Een regeling voor voorzieningen die geschikt zijn om aanwezigheid, gedrag of prestaties van medewerkers waar te nemen, vraagt instemming van de ondernemingsraad (artikel 27 lid 1 onder l WOR), net als een regeling over het verwerken van hun persoonsgegevens (onder k). Dat is anders als de cao het onderwerp al inhoudelijk regelt (artikel 27 lid 3). Leg het voorstel daarom tijdig voor.

Les 7: geen gezichtsherkenning, en kijk wat de AI Act zegt

Gezichtsherkenning op een slimme bril verwerkt biometrische gegevens om iemand te identificeren. Dat is in beginsel verboden (artikel 9 AVG). Naast uitdrukkelijke toestemming, die een gemeente zelden vrij verkrijgt, staat artikel 29 UAVG het alleen toe als het noodzakelijk is voor authenticatie of beveiliging, en alleen voor zover een zwaarwegend algemeen belang van rechtmatige toegang tot bepaalde plaatsen, gebouwen, diensten of systemen dat vereist. Een inwoner op straat of in de woning herkennen valt daar niet onder.

De AI Act legt daar een laag overheen:

• Emotieherkenning op de werkplek is sinds 2 februari 2025 verboden, behalve om medische of veiligheidsredenen (artikel 5 lid 1 onder f). Een bril die de stemming van collega's leest, mag dus niet.
• Biometrische identificatie op afstand in real time in openbare ruimten is voor rechtshandhaving verboden, op een paar strikt afgebakende uitzonderingen na (artikel 5 lid 1 onder h). Dat kan ook boa's raken die strafbare feiten opsporen; bestuursrechtelijk woningtoezicht valt daar in de regel niet onder.
• Andere systemen voor biometrische identificatie op afstand, en emotieherkenning die niet verboden is, zijn hoog risico (bijlage III punt 1), waar het Unie- of nationale recht het gebruik toestaat. Die plichten gelden vanaf 2 december 2027.
• Wie emotieherkenning of biometrische categorisering gebruikt, moet de mensen die eraan worden blootgesteld daarover informeren. Die plicht geldt sinds 2 augustus 2026 (artikel 50 lid 3).

Een AI-assistent die alleen tekst vertaalt of een typeplaatje voorleest, is geen hoog-risicosysteem. Wel neemt de gemeente op grond van artikel 4 AI Act maatregelen voor de AI-geletterdheid van medewerkers die de bril gebruiken. Verder blijft de AVG het kader.

En als een inwoner de bril draagt?

Draagt een inwoner aan de balie of in de spreekkamer een slimme bril, dan is dat meestal geen verwerking door de gemeente. Voor puur persoonlijk gebruik geldt de AVG niet voor de inwoner. Deelt hij een opname met een onbepaald aantal mensen, zoals via een openbaar account, dan wel. De producent en de aanbieder van de AI-dienst vallen volgens de EDPB onder de AVG voor zover zij zelf persoonsgegevens verwerken, ook als de drager er niet onder valt. Volgens de verklaring beperken sommige instellingen het gebruik van slimme brillen op hun terrein. Bespreek met uw juridische afdeling of u voor gevoelige ruimtes, zoals de spreekkamer van het sociaal team, een huisregel wilt, en hoe u die handhaaft.

Voor een bank en een school

Een bank kan als onderneming wel gerechtvaardigd belang gebruiken. De EDPB noemt dat een zorgvuldige afweging per geval, waarbij omstanders bezwaar moeten kunnen maken. Daarnaast noemt de EDPB de vertrouwelijkheid van bedrijfsinformatie, zoals bedrijfsgeheimen. Voor klantgegevens geldt bovendien de eigen geheimhoudingsplicht van de bank.

Een school is volgens de EDPB een plek waar opnemen ongepast of verboden kan zijn, omdat er kinderen zijn. Emotieherkenning in het onderwijs is onder de AI Act verboden, net als op de werkplek, behalve om medische of veiligheidsredenen (artikel 5 lid 1 onder f). Een school die slimme brillen toelaat of uitdeelt, legt in haar regels vast waar ze uit moeten.

Wat u nu doet

1. Vraag na of er al slimme brillen in gebruik zijn, ook eigen brillen van medewerkers.
2. Leg per functie vast wie verwerkingsverantwoordelijke is, en sluit hergebruik en AI-training door de leverancier contractueel uit.
3. Bepaal de grondslag en toets of juist een camera op het hoofd nodig is.
4. Eis een lampje dat niet af te plakken is, opslag die standaard uit staat en geen continu opnemen.
5. Maak een DPIA vóór de proef en leg de regeling voor aan de ondernemingsraad.
6. Sluit gezichts- en emotieherkenning uit in het bestek.
7. Spreek af of u voor gevoelige ruimtes een huisregel wilt.

Wilt u voor een eigen verwerking nagaan welke plichten onder de AVG en de AI Act gelden, gebruik dan de gratis casus-check. Besluiten en richtsnoeren over de AVG vindt u bij AVG-richtsnoeren.

Wat open blijft

• Een echt richtsnoer. De verklaring is voorlopig. De EDPB werkt verder aan slimme brillen en andere videoapparaten met dezelfde vragen.
• De DPIA-lijst. De lijst van de AP voor verplichte DPIA's dateert van 2019 en noemt slimme brillen niet bij naam.
• Wie bij een bril met AI-assistent wat bepaalt. Dat verschilt per product en per instelling, en moet u per leverancier uitzoeken.