Stel: u bent privacy officer bij een gemeente. De afdeling Werk en Inkomen gebruikt een set risicoregels om bijstandsaanvragen te selecteren voor een extra controle. Niemand weet meer precies waarom de regels zo zijn gekozen; ze werken al jaren. Medewerkers kunnen in de systemen bijna alles inzien, en een oude map met onderzoeksdossiers staat "tijdelijk" op een afgeschermde schijf.
Herkenbaar? Dan is het rapport dat de Autoriteit Persoonsgegevens (AP) op 11 november 2026 over de Belastingdienst publiceerde, ook voor u geschreven.
In het kort
De AP publiceerde op 11 november 2026 de eerste Staat van de gegevensbescherming bij de Belastingdienst. Op 12 onderwerpen toetste zij of de wet wordt nageleefd, met de situatie van augustus 2026 als ijkpunt. Op orde: het melden van datalekken en het uitvoeren van DPIA's. Niet op orde: onder meer de onderbouwing van selectie-algoritmes tegen discriminatie, aantoonbaar betekenisvolle menselijke tussenkomst, logging en de controle daarop, op tijd verwijderen, inzageverzoeken, het verwerkingsregister en het gebruik van het BSN. Het rapport is geen boete, maar laat precies zien waar de AP op let. Is een selectie-instrument een hoog-risico-AI-systeem, dan komen daar de plichten van de AI Act bij: voor nieuwe systemen vanaf 2 december 2027, voor systemen die nu al draaien uiterlijk 2 augustus 2030 of eerder bij een aanzienlijke wijziging.
Wat de AP vond
De AP houdt sinds 2024 geïntensiveerd toezicht op de Belastingdienst, omdat de dienst in 2019 tot en met 2022 meer sancties kreeg dan welke andere overheidsorganisatie ook. In het nieuwsbericht en de rapportage van 11 november 2026 geeft de AP per onderwerp twee scores: naleving (houdt de organisatie zich aan de AVG) en slagkracht (pakt zij de problemen snel en met resultaat aan). Bij naleving telt ook mee of de verbetering blijvend is geborgd. De AVG vraagt namelijk niet alleen passende maatregelen, maar ook dat u ze evalueert en bijwerkt (artikel 24 AVG).
Het toezicht loopt voorlopig tot medio 2029. De volgende editie verschijnt in januari 2028. Hieronder de lessen die voor elke organisatie gelden, met de gemeente als voorbeeld.
Les 1: onderbouw elk selectie-instrument en toets het op discriminatie
De Belastingdienst gebruikt ongeveer honderd selectie-instrumenten om aangiften en aanvragen voor controle te selecteren. In 2025 gaf de dienst aan dat de selectiecriteria van meer dan de helft berustten op algemene ervaring of niet waren gedocumenteerd. Medio 2026 waren er drie getoetst. De AP is daar duidelijk over: wie met selectiecriteria werkt, maakt per definitie onderscheid tussen groepen mensen. Dat onderscheid moet u precies onderbouwen, en u moet testen of de uitkomst niet onbedoeld oneerlijk uitpakt. Zonder die onderbouwing is al snel sprake van een discriminerende en dus onrechtmatige verwerking.
Voor de gemeente betekent dat: maak een lijst van alle risicoregels en -profielen, bijvoorbeeld bij bijstand, schuldhulp of handhaving. Leg per regel vast waarom die er is, op welke gegevens hij rust en hoe u hebt getoetst op ongelijke uitkomsten. Leg ook vooraf vast wat er gebeurt als een instrument discriminerend blijkt: wie zet het uit, en binnen welke termijn. Juist dat ontbrak bij de Belastingdienst nog.
Les 2: kunt u aantonen dat een mens echt meekijkt?
Volgens de Belastingdienst is er bij meer dan driekwart van de selectie-instrumenten menselijke tussenkomst. Bij de rest is die er niet, of weet de dienst het niet. De AP oordeelt dat de Belastingdienst daarom nog niet aantoonbaar aan de AVG voldoet.
Artikel 22 AVG verbiedt in beginsel besluiten die uitsluitend geautomatiseerd tot stand komen en rechtsgevolgen hebben of iemand anderszins in aanmerkelijke mate treffen. Een besluit valt daar alleen buiten als een mens er betekenisvol bij betrokken is: iemand met de bevoegdheid en de kennis om de uitkomst inhoudelijk te beoordelen en te veranderen. Een routinematige aftekening is niet genoeg. Ga dus per instrument na of de uitkomst zo'n besluit is, en wie dat besluit in werkelijkheid neemt. Voor een gemeente is de route voor een volledig geautomatiseerd besluit bovendien smal: artikel 40 UAVG maakt geen uitzondering voor besluiten op basis van profilering; zo'n besluit kan dan alleen als een specifieke wet het toestaat en passende waarborgen biedt (artikel 22 lid 2 onder b AVG). Meer daarover leest u in ons artikel over automatische selectie van sollicitanten, waar dezelfde regels spelen.
Les 3: logging is pas beveiliging als iemand de logs controleert
De AP stuurde de Belastingdienst in januari 2026 een vertrouwelijke brief over logging, controle op de logging en autorisatiebeheer. Medio 2026 waren er plannen, maar nog geen concrete verbeteringen. De AP wijst op strafzaken waarin ambtenaren, onder wie een gemeenteambtenaar, worden verdacht van het lekken van gegevens aan criminelen. Wie gegevens raadpleegt zonder dat zijn werk dat vraagt, ziet u alleen als u de logging regelmatig en systematisch controleert.
Voor de gemeente: leg vast in welke systemen u raadplegingen logt, wie de logs controleert en hoe vaak, en beperk de toegang tot wat medewerkers voor hun werk nodig hebben. Dat volgt uit de plicht tot passende beveiliging (artikel 32 AVG).
Les 4: een tijdelijke kluis is geen bewaartermijn
In 2019 zette de Belastingdienst miljoenen documenten in een afgeschermde digitale kluis. Als noodmaatregel was dat volgens de AP verdedigbaar, maar daarna gebeurde jarenlang niets. De AP oordeelt dat de Belastingdienst de wet stelselmatig heeft overtreden door die gegevens niet op tijd te vernietigen of te archiveren. Persoonsgegevens mogen niet langer worden bewaard dan nodig (artikel 5 lid 1 onder e AVG), ook niet in een afgeschermde omgeving.
Kijk dus ook naar uw eigen "tijdelijke" mappen, oude schijven en exportbestanden. Elke afgeschermde omgeving heeft een eigenaar nodig, een bewaartermijn volgens de selectielijst en een plan om de gegevens te vernietigen of over te brengen naar het archief.
Les 5: zoek bij een inzageverzoek overal
De AP vond dat de Belastingdienst niet kan aantonen dat inzageverzoeken op tijd worden afgehandeld: er zijn geen betrouwbare cijfers, directies werken elk op hun eigen manier en het is voor medewerkers onduidelijk hoe breed ze moeten zoeken. De AP benadrukt dat ook de datakluis en andere afgeschermde omgevingen bij de zoekslag horen.
Een inwoner krijgt onverwijld en in ieder geval binnen een maand antwoord op een inzageverzoek. Is een verzoek complex of komen er veel verzoeken binnen, dan mag u die termijn met hooguit twee maanden verlengen, maar dat laat u de inwoner binnen de eerste maand weten, met de reden (artikelen 12 lid 3 en 15 AVG). Registreer verzoeken centraal, houd de termijnen bij en leg vast in welke systemen en archieven u altijd zoekt.
Les 6: het verwerkingsregister omvat ook samenwerkingsverbanden
Het register van de Belastingdienst was voor 98 procent van de processen uit de eigen domeinarchitectuur gevuld; hoeveel processen daarbuiten vallen, weet de dienst niet. Bovendien vond de AP zelf verwerkingen die ontbraken, onder meer in samenwerkingsverbanden zoals de Regionale Informatie en Expertise Centra (RIEC's). Ook de kwaliteit van de ingevulde velden schoot tekort. Gemeenten werken vaak in dezelfde verbanden. Neem die verwerkingen op in uw register (artikel 30 AVG) en laat de kwaliteit periodiek controleren, niet alleen bij nieuwe vermeldingen.
Les 7: zet het BSN niet in kenmerken en stukken die bij derden terechtkomen
De Belastingdienst gebruikt het BSN in betalingskenmerken en vorderingsnummers, die ook bij banken en andere derden terechtkomen. Volgens de AP is dat niet noodzakelijk en daarmee onrechtmatig. Voor burgers verdwijnt het BSN eind 2026 uit het betalingskenmerk. Een wettelijk identificatienummer mag u alleen gebruiken ter uitvoering van de wet die het voorschrijft of voor doelen die de wet bepaalt (artikel 46 UAVG). Ook waar een gemeente het BSN voor haar eigen taken gebruikt, is het daarmee nog niet nodig in betalingskenmerken, brieven aan derden of exports. Controleer dus waar het BSN daarin staat.
Les 8: zelfgebouwde applicaties en de privacyorganisatie
De AP vond nog veel lokaal ontwikkelde applicaties: toepassingen die buiten het gewone IT-proces zijn gebouwd en daardoor niet altijd aan de AVG en de Baseline Informatiebeveiliging Overheid voldoen. Bij een gemeente zijn dat vaak spreadsheets en kleine databases met inwonergegevens. Breng ze in kaart, en beslis per toepassing: in orde brengen of stoppen.
Daarnaast oordeelt de AP dat de privacyorganisatie van de Belastingdienst nog niet naar behoren werkt: rollen zijn onduidelijk, de regie is te zwak en de werkdruk is hoog. Ook bij datalekken en DPIA's, waar de naleving wel op orde is, wil de AP dat de Belastingdienst vastlegt wat er met de adviezen van de functionaris voor gegevensbescherming is gedaan. Doe dat ook: noteer bij elk FG-advies of u het volgt en waarom.
Wat de AI Act toevoegt
De hoog-risicoregels van de AI Act gelden alleen voor AI-systemen. Systemen die werken met regels die uitsluitend door mensen zijn vastgesteld om automatisch handelingen uit te voeren, vallen volgens overweging 12 niet onder de definitie. Let wel op: zijn de regels of drempels (mede) afgeleid uit data, bijvoorbeeld met een statistisch of lerend model, dan kan het instrument wel een AI-systeem zijn. Waar die grens ligt, leest u in ons artikel over de richtsnoeren van de Commissie over de definitie. De AVG-lessen hierboven gelden wel voor elk selectie-instrument.
Is het instrument wel een AI-systeem en gebruikt de gemeente het, of een partij namens haar, om te beoordelen of iemand in aanmerking komt voor een essentiële overheidsuitkering of -dienst, of om die te verlenen, te beperken, in te trekken of terug te vorderen, dan valt het onder bijlage III, punt 5 onder a. Overweging 58 noemt socialezekerheidsuitkeringen en sociale bijstand met zoveel woorden. Een risicoprofiel dat aanvragers op persoonlijke kenmerken beoordeelt, is in de regel profilering; dan helpt de uitzondering van artikel 6 lid 3 niet en is het systeem hoog risico. Door Verordening (EU) 2026/1744 gelden die plichten voor nieuwe systemen vanaf 2 december 2027.
Voor de gemeente betekent dat onder meer menselijk toezicht door mensen met de nodige bekwaamheid, opleiding en autoriteit (artikel 26 lid 2), registratie van het gebruik in de EU-databank, waarbij u een systeem dat daar niet in staat niet mag gebruiken (lid 8), het informeren van inwoners op wie het systeem wordt toegepast (lid 11) en een FRIA vóór ingebruikname (artikel 27). Dekt de DPIA al een onderdeel, dan mag u in de FRIA naar dat deel verwijzen (lid 4). Draait het systeem al vóór 2 december 2027, dan gelden de hoog-risicoplichten, ook de FRIA, pas als het ontwerp daarna aanzienlijk wordt gewijzigd. Voor systemen die bedoeld zijn voor gebruik door overheidsinstanties moet u in elk geval uiterlijk 2 augustus 2030 voldoen (artikel 111 lid 2). Het instrument uit het voorbeeld, dat al jaren draait, valt dus onder die overgangsregel. Meer in de FRIA voor gemeenten.
Bank en school, kort
Een bank werkt met transactiemonitoring en interne signaleringsregisters. Dezelfde lessen gelden: onderbouw de criteria, controleer de logging, verwijder op tijd en zoek bij inzage overal. Of een vastgelegd signaal over een strafbaar feit gaat, toetst u met de drie criteria uit de rechtspraak van het Hof van Justitie, die de Hoge Raad op 6 november 2026 toepaste; zie ons artikel over bankregisters en artikel 10 AVG. Onder de AI Act is kredietscoring hoog risico (bijlage III, punt 5 onder b), maar systemen om financiële fraude op te sporen zijn daar uitgezonderd, en transactiemonitoring voor de Wwft valt niet onder punt 5 onder b.
Een school herkent vooral de lessen over zelfgebouwde spreadsheets met leerlinggegevens, toegangsrechten en inzageverzoeken van ouders en leerlingen. AI-systemen voor toelating, het beoordelen van leerresultaten of het detecteren van ongeoorloofd gedrag tijdens toetsen staan in bijlage III, punt 3.
Wat u nu doet
- Maak een lijst van alle selectie-instrumenten en risicoprofielen, met per regel de onderbouwing en de discriminatietoets.
- Leg per instrument vast wie het besluit neemt en hoe die persoon de uitkomst kan veranderen.
- Regel dat de logging van raadplegingen periodiek wordt gecontroleerd, en beperk toegangsrechten.
- Geef elke afgeschermde omgeving een eigenaar, een bewaartermijn en een opruimplan, en neem ze op in de zoekslag bij inzage.
- Controleer het verwerkingsregister op samenwerkingsverbanden en het gebruik van het BSN.
- Noteer in de DPIA al of een instrument een AI-systeem is en of bijlage III punt 5 geldt.
Wilt u voor een eigen selectie-instrument nagaan welke plichten onder de AVG en de AI Act gelden, gebruik dan de gratis casus-check. Het overzicht van recente besluiten en rapporten van de AP vindt u bij AVG-handhaving.
Wat open blijft
- Wanneer menselijke tussenkomst betekenisvol is. Volgens de AP geeft het toetsingskader van de Belastingdienst daar nog geen vastomlijnd antwoord op. Een juridische verkenning van de Belastingdienst zelf kan daarbij helpen.
- DPIA's. De AP kondigt voor eind 2026 een brief aan met nadere bevindingen over de DPIA's van de Belastingdienst.
- Logging. De bevindingen over logging zijn vertrouwelijk; het rapport geeft daarover geen details.
Veelgestelde vragen over het AP-rapport over de Belastingdienst
Bronnen
Nieuwsbrief
Elke dinsdag de AI Act-week vooruit in 5 minuten
Praktische duiding van deadlines, richtsnoeren en toezicht, zodat u weet wat er deze week toe doet. Geen spam en u schrijft zich met één klik weer uit.
Praktisch en kort · Geen spam · Met één klik uitschrijven