Levert uw organisatie een AI-systeem aan een EU-agentschap, of deelt zij er een met een Europese dienst? Dan ligt het toezicht deels buiten Nederland. Voor de instellingen, organen en instanties van de Unie is de Europese Toezichthouder voor gegevensbescherming (European Data Protection Supervisor, EDPS) de toezichthouder, en artikel 100 geeft hem een eigen boeteregime. De Digitale omnibus (Verordening (EU) 2026/1744) heeft artikel 100 niet gewijzigd.
In het kort
De EDPS kan instellingen, organen en instanties van de Unie een administratieve geldboete opleggen: tot 1.500.000 euro voor een verboden AI-praktijk uit artikel 5 (lid 2) en tot 750.000 euro voor de non-conformiteit van het AI-systeem met andere eisen of verplichtingen van de AI Act (lid 3). Er is geen omzetpercentage; de jaarlijkse begroting van de instelling is een weegfactor. De instelling wordt gehoord en heeft toegang tot het dossier. Artikel 100 beboet de instelling, niet haar leverancier: die valt onder artikel 99 en de nationale regels.
Wie de boete krijgt, en wie niet
Artikel 100 lid 1 richt zich op "instellingen, organen en instanties van de Unie die binnen het toepassingsgebied van deze verordening vallen", bijvoorbeeld de Commissie of een EU-agentschap, als aanbieder of gebruiksverantwoordelijke. De definities van die rollen noemen uitdrukkelijk ook een overheidsinstantie, agentschap of ander orgaan (artikel 3 punt 3 en 4).
De leverancier valt er niet onder. Een Nederlands bedrijf dat een AI-systeem onder eigen naam of merk aan een agentschap levert, is in de regel aanbieder (artikel 3 punt 3). Voor zijn plichten gelden de sancties die de lidstaat op grond van artikel 99 vaststelt. In Nederland zijn die regels er nog niet: het concept van de Uitvoeringswet AI-verordening is nog geen wet.
De EDPS schrijft zelf dat hij niet bevoegd is voor klachten over private organisaties; die gaan naar een nationale markttoezichtautoriteit (Complaints under the AI Act). Naar onze lezing kan hij als markttoezichtautoriteit wel informatie vragen over een systeem dat een instelling gebruikt (artikel 3 punt 48). Hetzelfde systeem kan dus met twee toezichthouders en twee boeteregimes te maken krijgen, afhankelijk van wie welke plicht schendt.
De EDPS als toezichthouder
Voor AI-systemen die instellingen van de Unie in gebruik stellen of gebruiken, gelden verwijzingen naar nationale bevoegde autoriteiten of markttoezichtautoriteiten als verwijzingen naar de EDPS (artikel 3 punt 48). Hij is hun bevoegde autoriteit (artikel 70 lid 9) en hun markttoezichtautoriteit, behalve voor het Hof van Justitie van de Europese Unie in zijn gerechtelijke hoedanigheid (artikel 74 lid 9). Overweging 168 zegt dat hij bevoegd moet zijn om hun boetes op te leggen.
De EDPS bereidt zich daarop voor. In zijn Compass voor de rol onder de AI Act van 17 maart 2026 schrijft hij dat hij in oktober 2024 een AI-eenheid oprichtte en in 2026 en 2027 handhavingsprocedures wil vastleggen, ook voor klachten en voor boetes in overeenstemming met artikel 100.
Twee maxima, geen omzet
| Artikel 99 (lidstaten) | Artikel 100 (EDPS) | |
|---|---|---|
| Verboden praktijk (artikel 5) | Tot 35.000.000 euro of 7 procent van de wereldwijde jaaromzet (lid 3) | Tot 1.500.000 euro (lid 2) |
| Andere eisen of verplichtingen | Tot 15.000.000 euro of 3 procent, voor de lijst van lid 4 | Tot 750.000 euro (lid 3) |
| Onjuiste informatie op verzoek van een autoriteit of aangemelde instantie | Tot 7.500.000 euro of 1 procent (lid 5) | Geen eigen trede |
Drie verschillen vallen op. Het percentage van artikel 99 geldt alleen voor een onderneming; artikel 100 kent alleen vaste bedragen. Artikel 99 lid 4 noemt een gesloten lijst van plichten, terwijl artikel 100 lid 3 spreekt van de "non-conformiteit van het AI-systeem met eisen of verplichtingen krachtens deze verordening". Naar onze lezing is die trede niet tot een lijst beperkt. Of ook plichten die niet aan het systeem zelf hangen eronder vallen, zoals AI-geletterdheid (artikel 4) of de plichten van een gebruiksverantwoordelijke, staat nog niet vast. En artikel 100 heeft geen aparte trede voor onjuiste informatie.
Hoe de EDPS weegt en beslist
Bij de keuze om te beboeten en bij de hoogte weegt de EDPS alle relevante omstandigheden. Lid 1 noemt er zeven: de aard, ernst en duur van de inbreuk en de gevolgen ervan, de mate van verantwoordelijkheid van de instelling, wat zij deed om schade te beperken, haar samenwerking met de EDPS (waaronder de naleving van eerdere maatregelen over dezelfde kwestie), soortgelijke eerdere inbreuken, de vraag of zij de inbreuk zelf meldde, en haar jaarlijkse begroting. Waar artikel 99 lid 7 kijkt naar omzet, marktaandeel en financiële winst, kijkt artikel 100 naar de begroting. De boete mag de doeltreffende werking van de instelling niet aantasten (lid 6).
Voordat de EDPS besluit, krijgt de instelling de gelegenheid om te worden gehoord. Hij baseert zijn besluit alleen op elementen en omstandigheden waarover de betrokken partijen opmerkingen konden maken, en indieners van klachten worden nauw bij de procedure betrokken (lid 4). De partijen hebben toegang tot het dossier, onder voorbehoud van het gerechtvaardigde belang van anderen bij de bescherming van hun persoonsgegevens of bedrijfsgeheimen (lid 5). Naar onze lezing is dat voorbehoud voor een leverancier van belang: technische documentatie in het dossier kan bedrijfsgeheimen bevatten.
Artikel 100 regelt zelf geen beroep. Anders dan artikel 101 lid 5, voor boetes van de Commissie aan modelaanbieders, noemt het geen volledige rechtsmacht van het Hof van Justitie. Het geld gaat naar de algemene begroting van de Unie (lid 6), en de EDPS meldt de Commissie elk jaar welke boetes hij oplegde en welke procedures hij inleidde (lid 7).
Sinds wanneer
Hoofdstuk XII, met artikel 100, is van toepassing sinds 2 augustus 2025; artikel 101 pas sinds 2 augustus 2026 (artikel 113, tweede alinea en derde alinea onder b). Een boete kan alleen voor een plicht die zelf al geldt:
- AI-geletterdheid en verboden praktijken (artikel 4 en 5): sinds 2 februari 2025; de nieuwe verboden van artikel 5 lid 1, punten b bis en b ter, en de leden 1 bis en 1 ter vanaf 2 december 2026.
- Transparantie (artikel 50): sinds 2 augustus 2026.
- Hoog-risicoplichten: vanaf 2 december 2027 voor bijlage III en vanaf 2 augustus 2028 voor bijlage I. Voor een systeem dat daarvoor al in de handel is gebracht of in gebruik is gesteld, gelden ze pas na een aanzienlijke wijziging van het ontwerp; systemen bedoeld voor gebruik door overheidsinstanties moeten uiterlijk 2 augustus 2030 voldoen (artikel 111 lid 2). Componenten van de grootschalige IT-systemen van bijlage X die vóór 2 augustus 2027 in de handel zijn gebracht of in gebruik zijn gesteld, moeten uiterlijk 31 december 2030 voldoen (artikel 111 lid 1).
Naar onze lezing heeft de EDPS geen nationale uitvoeringswet nodig: artikel 100 wijst hem zelf aan en noemt de bedragen. Ook de ontwerp-toelichting bij de Uitvoeringswet AI-verordening zegt bij artikel 100: "Behoeft naar zijn aard geen implementatie".
Vergelijking met de privacyregels en met de Nederlandse overheid
Ook onder Verordening (EU) 2018/1725, de privacywet voor de instellingen van de Unie, kan de EDPS boetes opleggen. Dat kan wanneer een instelling geen gehoor geeft aan een bevel op grond van artikel 58 lid 2 van die verordening, onder d tot en met h en j (artikel 66 van Verordening (EU) 2018/1725). De maxima zijn 25.000 euro per inbreuk en 250.000 euro per jaar, of 50.000 euro per inbreuk en 500.000 euro per jaar voor onder meer de beginselen en de rechten van betrokkenen. Artikel 100 van de AI Act noemt geen voorafgaand bevel en kent hogere maxima per inbreuk; de naleving van eerdere maatregelen is wel een weegfactor (lid 1 onder d).
Voor nationale overheden bepaalt elke lidstaat zelf in hoeverre administratieve geldboeten kunnen worden opgelegd aan overheidsinstanties of -organen die daar zijn gevestigd (artikel 99 lid 8). Nederland heeft dat nog niet geregeld; het concept van de Uitvoeringswet sluit boetes aan overheden volgens de toelichting niet uit. Meer daarover staat in wat zijn de boetes onder de AI Act, en kan een gemeente er een krijgen?. Voor de instellingen van de Unie is de keuze al gemaakt: zij kunnen een boete krijgen, tot lagere vaste bedragen.
Twee voorbeelden
Een uitvoeringsorganisatie deelt een systeem. Stel: een Nederlandse uitvoeringsorganisatie heeft een AI-systeem gebouwd dat binnenkomende documenten sorteert, en deelt het met een EU-agentschap, dat het onder eigen verantwoordelijkheid inzet. Het voorbeeld is verzonnen.
- Het agentschap is gebruiksverantwoordelijke en valt onder de EDPS. Schendt het een plicht die al geldt, dan kan de EDPS het beboeten tot 1.500.000 euro bij een verboden praktijk, en naar onze lezing tot 750.000 euro als de schending onder lid 3 valt.
- De Nederlandse organisatie is naar onze lezing aanbieder als zij het systeem onder eigen naam in de handel brengt of in gebruik stelt, al dan niet tegen betaling (artikel 3 punt 3). Voor haar gelden artikel 99 en de Nederlandse keuze onder lid 8, die er nog niet is.
- Hoog risico? Valt het systeem onder bijlage III, dan is het in beginsel hoog risico, behoudens artikel 6 lid 3. Vanaf 2 december 2027 moet het agentschap het gebruik dan registreren (artikel 26 lid 8, met artikel 49 lid 3) en naar onze lezing vóór het gebruik een beoordeling van de gevolgen voor de grondrechten maken (artikel 27). Was het systeem al eerder in gebruik gesteld, dan geldt dat pas na een aanzienlijke wijziging van het ontwerp, en naar onze lezing uiterlijk op 2 augustus 2030 (artikel 111 lid 2). Voor de Nederlandse organisatie geldt hetzelfde als zij het systeem zelf inzet.
Een bank als leverancier. Stel dat een Nederlandse bank via een dochteronderneming een klantenchatbot aan een EU-agentschap verkoopt. Levert de dochter de chatbot onder eigen naam of merk, dan is zij naar onze lezing aanbieder en moet zij ervoor zorgen dat mensen weten dat zij met een AI-systeem praten (artikel 50 lid 1). Schiet zij tekort, dan hoort daar de trede van artikel 99 lid 4 onder g bij, met de nationale sanctieregels die Nederland nog moet vaststellen; de EDPS beboet haar niet. Ook dit voorbeeld is verzonnen.
Is er al een boete op grond van artikel 100?
Op 19 november 2026 hebben wij geen gepubliceerd boetebesluit op grond van artikel 100 gevonden. Wij zochten op de EDPS-pagina met zijn werk onder de AI Act en in het overzicht van EDPS-persberichten. Dat is geen bewijs dat er geen besluit bestaat. Over het eerdere werk van de EDPS op AI schreven we in de herziening van het GenAI-richtsnoer.
Wat u nu doet
- Werkt u met of voor een instelling van de Unie, leg dan per AI-systeem vast wie aanbieder is en wie gebruiksverantwoordelijke. Daarvan hangt af welke toezichthouder en welk boeteregime geldt.
- Spreek in het contract af hoe u samenwerkt bij een onderzoek van de EDPS, en welke documentatie u als bedrijfsgeheim aanmerkt.
- Kijk welke plichten nu al gelden: artikel 4 (AI-geletterdheid), artikel 5 en artikel 50. De hoog-risicoplichten volgen later.
Meer over de bevoegdheden van markttoezichtautoriteiten leest u in bevoegdheden van de markttoezichtautoriteit.
Veelgestelde vragen over artikel 100 van de AI Act
Bronnen
Nieuwsbrief
Elke dinsdag de AI Act-week vooruit in 5 minuten
Praktische duiding van deadlines, richtsnoeren en toezicht, zodat u weet wat er deze week toe doet. Geen spam en u schrijft zich met één klik weer uit.
Praktisch en kort · Geen spam · Met één klik uitschrijven