Ga naar de hoofdinhoud
Praxikon

Wanneer geldt de AI Act? Artikel 113 en de toepassingsdata na de Digitale omnibus

··15 min leestijd

"Geldt de AI Act al?" Het eerlijke antwoord is: deels. De verordening is al ruim twee jaar in werking, maar de hoofdstukken gaan op verschillende data gelden. Welke, staat in artikel 113, het laatste artikel van de AI Act. Sinds 27 juli 2026 staat daar de tekst zoals de Digitale omnibus inzake AI, Verordening (EU) 2026/1744, hem heeft gewijzigd.

In het kort

De AI Act is in werking sinds 1 augustus 2024 en geldt in hoofdregel sinds 2 augustus 2026 (artikel 113). Artikel 4 en 5 gelden sinds 2 februari 2025, artikel 50 sinds 2 augustus 2026, de nieuwe verboden in artikel 5 vanaf 2 december 2026. De hoog-risicoregels gelden vanaf 2 december 2027 (bijlage III) en 2 augustus 2028 (bijlage I), data van de Digitale omnibus. Voor bestaande systemen geldt artikel 111. De AVG geldt los daarvan sinds 25 mei 2018.

Voor wie de AI Act geldt, staat in het toepassingsgebied van artikel 2; hier gaat het om het wanneer.

In werking is niet hetzelfde als van toepassing

De eerste alinea van artikel 113 regelt de inwerkingtreding: de twintigste dag na de bekendmaking. Die was op 12 juli 2024 (PB L, 2024/1689), dus de AI Act is in werking sinds 1 augustus 2024. Een plicht voor een organisatie ontstaat pas als het artikel waarin zij staat ook van toepassing is. Dat regelen de tweede en derde alinea.

Verordening (EU) 2026/1744 is bekendgemaakt op 24 juli 2026 en trad in werking op 27 juli 2026 (artikel 4 van Verordening (EU) 2026/1744). Een gewijzigd artikel werkt naar onze lezing pas als het artikel zelf van toepassing is: de nieuwe tekst van artikel 4 geldt sinds 27 juli 2026, omdat hoofdstuk I al gold; de gewijzigde hoog-risicoregels pas op de data van punt c.

De toepassingsdata in een tabel

DatumWat wordt van toepassingGrondslagVoor wie vooral
1 augustus 2024Inwerkingtreding van de verordening; nog geen plichten voor organisatiesArtikel 113, eerste alineaIedereen: de termijnen gaan lopen
2 februari 2025Hoofdstuk I (onder meer artikel 4, AI-geletterdheid) en hoofdstuk II (artikel 5, verboden praktijken)Derde alinea, punt aAanbieders en gebruiksverantwoordelijken van alle AI-systemen
2 augustus 2025Hoofdstuk III, afdeling 4 (aanmeldende autoriteiten en aangemelde instanties), hoofdstuk V (AI-modellen voor algemene doeleinden), hoofdstuk VII (governance), hoofdstuk XII (sancties, behalve artikel 101) en artikel 78 (vertrouwelijkheid)Derde alinea, punt bModelaanbieders, lidstaten, conformiteitsbeoordelingsinstanties
27 juli 2026Artikel 102 tot en met 110 (wijzigingen van andere Uniehandelingen)Derde alinea, punt d (nieuw)Vooral de Commissie bij handelingen voor sectoren als luchtvaart, voertuigen en spoor; artikel 110 voegt de AI Act toe aan de bijlage bij Richtlijn (EU) 2020/1828 over representatieve vorderingen
2 augustus 2026Hoofdregel: alles wat de derde alinea niet noemt, waaronder hoofdstuk IV (artikel 50, transparantie), hoofdstuk VI (innovatie), hoofdstuk IX (monitoring en markttoezicht), artikel 101 en artikel 6 lid 5Tweede alineaAanbieders en gebruiksverantwoordelijken van chatbots, generatieve AI en deepfakes; de Commissie bij modelaanbieders
2 december 2026Nieuwe verboden: AI die zonder uitdrukkelijke toestemming realistische intieme of seksueel expliciete beelden, video's of audio van een identificeerbaar persoon maakt of bewerkt, en AI die materiaal van seksueel misbruik van kinderen maakt (artikel 5 lid 1, eerste alinea, onder b bis en b ter, met lid 1 bis en lid 1 ter)Derde alinea, punt a (nieuw)Aanbieders en gebruiksverantwoordelijken van beeld-, video- en audiogeneratoren; voor aanbieders alleen als zo'n resultaat het doel is of voorzienbaar is zonder adequate waarborgen (lid 1 bis)
2 december 2027Hoofdstuk III, afdeling 1, 2 en 3 (behalve artikel 6 lid 5) voor systemen die via artikel 6 lid 2 en bijlage III hoog risico zijnDerde alinea, punt c, onder iOnder meer overheden, banken, verzekeraars, werkgevers en onderwijsinstellingen met bijlage III-systemen
2 augustus 2028Hoofdstuk III, afdeling 1, 2 en 3 (behalve artikel 6 lid 5) voor systemen die via artikel 6 lid 1 en bijlage I hoog risico zijnDerde alinea, punt c, onder iiFabrikanten en aanbieders van gereguleerde producten, zoals medische hulpmiddelen en speelgoed

Drie dingen vallen op. Artikel 50 staat niet bij de uitzonderingen en geldt dus sinds 2 augustus 2026; de Omnibus veranderde die datum niet, maar gaf bestaande generatieve systemen wel tot 2 december 2026 voor de markering (artikel 111 lid 4). Artikel 101, de boetes van de Commissie voor modelaanbieders, is uitgezonderd van punt b en geldt sinds 2 augustus 2026. En artikel 6 lid 5, de opdracht aan de Commissie om richtsnoeren over de indeling te geven, valt buiten punt c en geldt naar onze lezing volgens de hoofdregel (zie de gemiste deadline voor die richtsnoeren).

Wat de Digitale omnibus aan artikel 113 veranderde

Artikel 1, punt 40, van Verordening (EU) 2026/1744 wijzigt alleen de derde alinea van artikel 113; 1 augustus 2024 en 2 augustus 2026 bleven staan. Drie wijzigingen:

  • Punt a is vervangen. Hoofdstuk I en II blijven gelden sinds 2 februari 2025, maar de verboden die de Omnibus aan artikel 5 toevoegt (punt b bis en b ter, lid 1 bis en lid 1 ter) gelden vanaf 2 december 2026.
  • Punt c is vervangen. In de oorspronkelijke tekst gold alleen een latere datum voor artikel 6 lid 1 en de bijbehorende plichten: 2 augustus 2027. De rest van hoofdstuk III, ook bijlage III, viel onder de hoofdregel van 2 augustus 2026; alleen afdeling 4 gold al sinds 2 augustus 2025 (punt b). Nu gelden afdeling 1, 2 en 3 vanaf 2 december 2027 (bijlage III) en 2 augustus 2028 (bijlage I).
  • Punt d is toegevoegd: artikel 102 tot en met 110 gelden vanaf 27 juli 2026, de dag van inwerkingtreding van de Omnibus (zie de AI Act voor auto's, luchtvaart, spoor en schepen).

Artikel 1, punt 39, van Verordening (EU) 2026/1744 paste artikel 111 lid 2 daarop aan: de peildatum voor bestaande hoog-risicosystemen was 2 augustus 2026 en is nu de toepassingsdatum van hoofdstuk III. Hetzelfde punt voegde artikel 111 lid 4 toe.

Overweging 40 van Verordening (EU) 2026/1744 geeft de reden voor punt c: normen, gemeenschappelijke specificaties en alternatieve richtsnoeren waren te laat beschikbaar en de nationale bevoegde autoriteiten waren te laat opgericht. De data zijn vast en hangen niet af van de normen. Meer in uitstel hoog-risico AI naar 2 december 2027.

Data die niet in artikel 113 staan

Sommige artikelen dragen hun eigen termijn, zoals artikel 57 lid 1: ten minste één AI-testomgeving per lidstaat uiterlijk op 2 augustus 2027. Artikel 111 volgt hieronder.

Registratie (artikel 49 en 71). Artikel 49 (hoofdstuk III, afdeling 5) en artikel 71, de EU-databank (hoofdstuk VIII), staan geen van beide in de derde alinea van artikel 113. Artikel 49 is volgens de tekst dus van toepassing sinds 2 augustus 2026. Naar onze lezing krijgt die plicht pas voorwerp vanaf 2 december 2027: de registratie gaat over bijlage III-systemen, en die indeling geldt vanaf die datum. Een uitzondering is biometrische identificatie op afstand in real time door rechtshandhavingsinstanties: daar is registratie volgens artikel 49 nu al een voorwaarde (artikel 5 lid 2). Zie AI-systemen registreren in de EU-databank.

Bestaande systemen: artikel 111

Artikel 111 zegt wat de data betekenen voor systemen die al bestonden. De hoofdlijn: een hoog-risicosysteem dat vóór de toepassingsdatum van hoofdstuk III in de handel of in gebruik was, valt pas onder de hoog-risicoregels als het ontwerp vanaf die datum aanzienlijk wijzigt (lid 2; de tekst zegt "deze verordening"). Overweging 39 van Verordening (EU) 2026/1744 zegt dat dit per type en model werkt: was vóór die datum ten minste één eenheid rechtmatig in de handel of in gebruik, dan geldt de regel ook voor latere eenheden met een ongewijzigd ontwerp. Systemen bedoeld voor overheidsinstanties moeten in elk geval uiterlijk op 2 augustus 2030 voldoen. Artikel 5 geldt altijd. AI-modellen voor algemene doeleinden van vóór 2 augustus 2025 hebben tot 2 augustus 2027 (lid 3). De uitwerking staat in het overgangsrecht van artikel 111.

Voorbeeld 1: de gemeente

Een middelgrote gemeente heeft: een chatbot van een leverancier op de website, een tool waarmee communicatie conceptnieuwsberichten schrijft, een AI-assistent voor medewerkers, een systeem dat sinds 2023 aanvragen voor bijzondere bijstand voorsorteert, en een nieuw systeem voor een minimaregeling dat in 2028 live moet. Het voorbeeld is verzonnen.

Wat nu al geldt.

  • AI-geletterdheid. Sinds 2 februari 2025, en in deze formulering sinds 27 juli 2026, neemt de gemeente als gebruiksverantwoordelijke maatregelen om de AI-geletterdheid te ondersteunen van medewerkers en anderen die namens haar AI-systemen gebruiken (artikel 4). Een bepaald niveau per persoon hoeft zij niet te waarborgen. Zie de bewijsbenchmark voor artikel 4.
  • Verboden praktijken. Sinds 2 februari 2025 mag geen van de systemen onder artikel 5 vallen, bijvoorbeeld als sociale scoring (lid 1 onder c). Ook voor het systeem uit 2023: artikel 111 lid 2 laat artikel 5 onverlet.
  • Transparantie. De plicht om mensen te laten weten dat zij met een AI-systeem praten, ligt bij de aanbieder van de chatbot en geldt sinds 2 augustus 2026 (artikel 50 lid 1). Bouwt de gemeente de chatbot zelf en zet zij hem onder eigen naam in, dan is zij aanbieder en gebruiksverantwoordelijke tegelijk (artikel 3 punt 3 en 4) en draagt zij die plicht zelf. Met AI gegenereerde tekst over aangelegenheden van algemeen belang krijgt een melding, tenzij er redactionele controle was en iemand de redactionele verantwoordelijkheid draagt (artikel 50 lid 4). Zie een chatbot als AI kenbaar maken.
  • De AVG. Voor elk van deze systemen die persoonsgegevens verwerkt, geldt de AVG al sinds 25 mei 2018 (artikel 99 lid 2 AVG), los van welke datum de AI Act noemt. Een verwerking die waarschijnlijk een hoog risico inhoudt, vraagt een gegevensbeschermingseffectbeoordeling (artikel 35 AVG).

Wat vanaf 2 december 2027 komt. Het nieuwe systeem voor de minimaregeling beoordeelt of inwoners in aanmerking komen voor een overheidsuitkering en is daarmee in beginsel hoog risico (bijlage III punt 5 onder a), tenzij artikel 6 lid 3 een uitzondering geeft. Gaat het na 2 december 2027 in gebruik, dan gelden de plichten van de gebruiksverantwoordelijke (artikel 26), de beoordeling van de gevolgen voor de grondrechten vooraf (artikel 27 lid 1) en de registratie van het gebruik (artikel 49 lid 3 en artikel 26 lid 8). Dat geldt niet als hetzelfde type en model van de leverancier al vóór 2 december 2027 in de handel of in gebruik was: dan valt ook dit systeem onder artikel 111 lid 2 (overweging 39 van Verordening (EU) 2026/1744), en moet het als systeem voor een overheidsinstantie uiterlijk op 2 augustus 2030 voldoen. Is ook het systeem uit 2023 hoog risico, dan ligt het anders: volgens artikel 111 lid 2 gelden de hoog-risicoplichten, ook de grondrechtenbeoordeling, pas als het ontwerp vanaf 2 december 2027 aanzienlijk wijzigt, en omdat het bedoeld is om door een overheidsinstantie te worden gebruikt, uiterlijk op 2 augustus 2030.

Wie in Nederland toezicht houdt op de AI Act, staat nog niet vast: de Uitvoeringswet AI-verordening is een concept, indiening gepland in het tweede kwartaal van 2027 (Kamerstuk 26643, nr. 1554).

Voorbeeld 2: de bank en de verzekeraar

Een bank gebruikt sinds 2024 een model voor de kredietwaardigheid van particulieren, heeft zelf een klantchatbot gebouwd en overweegt software die in het callcenter emoties van medewerkers meet. Ook verzonnen.

  • Nu. De chatbot is van de bank zelf: zij is aanbieder en meldt sinds 2 augustus 2026 dat klanten met AI praten (artikel 50 lid 1). De emotiesoftware op de werkplek is, als zij emoties afleidt uit biometrische gegevens zoals stem of gezicht, sinds 2 februari 2025 verboden, behalve om medische of veiligheidsredenen (artikel 5 lid 1 onder f en artikel 3 punt 39). Artikel 4 geldt ook hier.
  • Vanaf 2 december 2027. Kredietbeoordeling van natuurlijke personen is in beginsel hoog risico (bijlage III punt 5 onder b; fraudeopsporing is uitgezonderd). Voor een nieuw model gelden dan de plichten van de gebruiksverantwoordelijke (artikel 26) en de grondrechtenbeoordeling van artikel 27; ontwikkelt de bank het model zelf en zet zij het onder eigen naam in, dan is zij ook aanbieder en gelden ook de eisen van afdeling 2 en de aanbiedersplichten van afdeling 3. Voor het model uit 2024 geldt artikel 111 lid 2: pas bij een aanzienlijke wijziging van het ontwerp. De einddatum van 2 augustus 2030 geldt alleen voor systemen die bedoeld zijn voor gebruik door overheidsinstanties; naar onze lezing valt een bank daar niet onder, zodat een model van vóór 2 december 2027 zonder aanzienlijke wijziging van het ontwerp niet onder de hoog-risicoplichten komt.

Een verzekeraar met een prijsmodel voor levens- en ziektekostenverzekeringen (bijlage III punt 5 onder c) zit op hetzelfde spoor.

Wat u nu doet

  1. Zet per systeem twee data in uw AI-register: wanneer het (type en model) in de handel of in gebruik kwam, en welke datum van artikel 113 erop slaat.
  2. Werk af wat nu al geldt: artikel 4, artikel 5 en artikel 50, en de AVG.
  3. Let op 2 december 2026 als u systemen aanbiedt of inzet die beelden, video's of audio maken: dan gelden de nieuwe verboden van artikel 5, en moeten generatieve systemen die al vóór 2 augustus 2026 in de handel waren hun uitvoer machineleesbaar markeren (artikel 50 lid 2 en artikel 111 lid 4).
  4. Plan het hoog-risicowerk naar 2 december 2027 of 2 augustus 2028, en leg vast wat voor u een aanzienlijke wijziging van het ontwerp is.

Welke plichten van de AI Act en de AVG bij een toepassing in beeld komen, ziet u met de casus-check.

Veelgestelde vragen over de toepassingsdata van de AI Act

Bronnen

EUR-Lex: Verordening (EU) 2024/1689 (AI-verordening), oorspronkelijke tekst: artikel 111 en 113 zoals bekendgemaakt (PB L, 2024/1689, 12 juli 2024, geraadpleegd 22 november 2026)
EUR-Lex: Verordening (EU) 2026/1744 (Digitale omnibus inzake AI), artikel 1, punten 39 en 40, artikel 4 en overwegingen 39 en 40 (8 juli 2026, PB L, 2026/1744, 24 juli 2026, geraadpleegd 22 november 2026)
EUR-Lex: Verordening (EU) 2016/679 (AVG), artikelen 35 en 99 (27 april 2016, geraadpleegd 22 november 2026)
Overheid.nl: Internetconsultatie Uitvoeringswet AI-verordening (consultatie gesloten, geraadpleegd 22 november 2026)
Staatssecretaris van Economische Zaken en Klimaat: Planningsbrief Digitale Zaken aan de Tweede Kamer, Kamerstuk 26643, nr. 1554 (31 augustus 2026, geraadpleegd 22 november 2026)

Nieuwsbrief

Elke dinsdag de AI Act-week vooruit in 5 minuten

Praktische duiding van deadlines, richtsnoeren en toezicht, zodat u weet wat er deze week toe doet. Geen spam en u schrijft zich met één klik weer uit.

Praktisch en kort · Geen spam · Met één klik uitschrijven

Geschreven door

Zahed Ashkara, freelance AI- en privacyconsultant en jurist

Zahed Ashkara

Freelance AI- en privacyconsultant en jurist · AI-governance en -veiligheid

Zahed Ashkara is freelance AI- en privacyconsultant en jurist voor de AVG en de EU AI Act. Organisaties huren hem in als AI governance consultant, privacyjurist, externe FG of AI-governance lead, laten een DPIA, FRIA of AI Act-classificatie door hem uitvoeren, of boeken een incompany-training. Hij richt zich op AI-governance en -veiligheid, ook van AI-agents. Hij werkt uitsluitend als zelfstandige, via Embed AI (handelsnaam Praxikon). Hij is Certified AI Compliance Officer (CAICO) en sinds juli 2026 lid van de NEN-normcommissie Artificial Intelligence & Big Data.

Volg via LinkedInBekijk expertprofiel

Gebruik deze bronnen ook in uw AI-assistent: Praxikon in Claude en andere assistenten

Praktijkverhalen

Ontdek hoe organisaties dit in de praktijk toepassen

Gerelateerde artikelen

Artikel 111 AI Act: overgangsrecht voor AI-systemen en AI-modellen die al in de handel of in gebruik waren

Artikel 111 van de AI Act regelt wat er gebeurt met AI-systemen en AI-modellen die er al waren. Lid voor lid in de tekst na de Digitale omnibus: de grote EU-informatiesystemen, bestaande hoog-risicosystemen en de termijn tot 2 augustus 2030 voor overheden, AI-modellen voor algemene doeleinden van vóór 2 augustus 2025, en wat niet wordt uitgesteld.

EU AI ActArtikel 111Overgangsrecht

Artikel 2 AI Act: voor wie geldt de AI Act en wat valt erbuiten

Artikel 2 van de AI Act bepaalt voor wie de verordening geldt, ook buiten de EU, en wat erbuiten valt: nationale veiligheid en defensie, wetenschappelijk onderzoek, ontwikkeling vóór de markt, persoonlijk gebruik en open source. Lid voor lid uitgelegd, met wat de omnibus veranderde, de verhouding tot de AVG en voorbeelden van een gemeente en een bank.

EU AI ActArtikel 2Toepassingsgebied

Gedragscodes onder artikel 95 van de AI Act: vrijwillige regels voor AI zonder hoog risico

Artikel 95 van de AI Act laat organisaties vrijwillig gedragscodes opstellen: om de eisen voor hoog-risicosystemen toe te passen op AI zonder hoog risico, en om eigen doelen te stellen voor ethiek, milieu, AI-geletterdheid, inclusief ontwerp en kwetsbare groepen. Wat zo een code wel en niet doet, wie hem mag opstellen, het verschil met de praktijkcodes van artikel 50 en 56 en met gedragscodes onder de AVG. Met een samenwerkingsverband van gemeenten als hoofdvoorbeeld.

EU AI ActArtikel 95Gedragscodes