Een gemeente gebruikt sinds 2021 een risicomodel voor bijstandsaanvragen, een bank al jaren een eigen kredietscoremodel, beide in bijlage III, punt 5. Moeten zij op 2 december 2027 volledig aan de hoog-risicoregels voldoen?
Het antwoord staat in artikel 111, het overgangsrecht van de AI Act, hier lid voor lid gelezen in de tekst die geldt sinds Verordening (EU) 2026/1744, de Digitale omnibus, op 27 juli 2026 in werking trad. De voorbeelden zijn verzonnen.
In het kort
Een hoog-risicosysteem dat er al was vóór de toepassingsdatum van hoofdstuk III, valt pas onder de hoog-risicoregels na een aanzienlijke wijziging in het ontwerp; systemen bedoeld voor gebruik door overheidsinstanties voldoen uiterlijk op 2 augustus 2030 (lid 2). Verder: EU-informatiesystemen uiterlijk 31 december 2030 (lid 1), oudere AI-modellen voor algemene doeleinden 2 augustus 2027 (lid 3), markering 2 december 2026 (lid 4). Artikel 5 geldt onverkort, en artikel 4 en artikel 50 gelden ook voor bestaande systemen.
Over het uitstel door de omnibus, het toepassingsgebied, de plichten van modelaanbieders, wanneer je aanbieder wordt en de beoordeling van de gevolgen voor de grondrechten staan aparte stukken.
Lid 1: de grote EU-informatiesystemen
Bijlage X noemt de wetgeving over grootschalige IT-systemen in de ruimte van vrijheid, veiligheid en recht, zoals het Schengeninformatiesysteem, het Visuminformatiesysteem, Eurodac en het inreis-uitreissysteem. AI-systemen die componenten zijn van deze systemen en vóór 2 augustus 2027 in de handel zijn gebracht of in gebruik gesteld, worden uiterlijk op 31 december 2030 in overeenstemming met de verordening gebracht. De eisen tellen ook mee bij elke evaluatie die de eigen wetgeving van zo'n systeem voorschrijft, en bij vervanging of wijziging van die wetgeving.
Artikel 5 geldt ook hier onverkort. Een component die na 2 augustus 2027 in de handel of in gebruik komt, valt niet onder lid 1. Naar onze lezing valt hij onder lid 2 als dat vóór de toepassingsdatum van hoofdstuk III gebeurt, met uiterlijk 2 augustus 2030 omdat hij bedoeld is voor gebruik door overheidsinstanties, en anders onder het gewone regime.
Lid 2: bestaande hoog-risicosystemen
Sinds artikel 1, punt 39, van Verordening (EU) 2026/1744 is de verordening alleen van toepassing op operatoren van hoog-risicosystemen die vóór de toepassingsdatum van hoofdstuk III in de handel zijn gebracht of in gebruik gesteld, "indien die systemen vanaf die datum aanzienlijke wijzigingen in hun ontwerp ondergaan". Eerder stond hier 2 augustus 2026. Operatoren zijn onder meer aanbieders en gebruiksverantwoordelijken (artikel 3, punt 8).
Welke datum? Artikel 113, derde alinea, onder c, kent voor de afdelingen 1, 2 en 3 van hoofdstuk III twee data: 2 december 2027 voor systemen die via artikel 6 lid 2 en bijlage III hoog risico zijn, en 2 augustus 2028 voor systemen via artikel 6 lid 1 en bijlage I. Afdeling 4 geldt al sinds 2 augustus 2025 en afdeling 5 (onder meer conformiteitsbeoordeling en registratie) sinds 2 augustus 2026. Naar onze lezing tellen toch de data van onder c: daar staan de eisen en plichten waarvoor de overgangsregel bedoeld is, en een vroegere datum zou het uitstel van de omnibus voor bestaande systemen ongedaan maken. Overweging 39 van Verordening (EU) 2026/1744 steunt dat met "de desbetreffende bepalingen".
Type en model. Volgens dezelfde overweging telt het type en model: is één eenheid rechtmatig vóór die datum in de handel gebracht of in gebruik gesteld, dan vallen andere eenheden van hetzelfde type en model ook onder de overgangsregel, zolang het ontwerp ongewijzigd blijft.
Wat is een aanzienlijke wijziging? Overweging 177 zegt dat het begrip inhoudelijk overeenkomt met het begrip substantiële wijziging. Dat is gedefinieerd in artikel 3, punt 23: een verandering die de aanbieder niet heeft voorzien of gepland in de initiële conformiteitsbeoordeling, en die de overeenstemming met de eisen van hoofdstuk III, afdeling 2, beïnvloedt of het beoogde doel wijzigt. Lid 2 noemt alleen het ontwerp, de overweging ontwerp of beoogd doel.
Een bestaand systeem had nooit een conformiteitsbeoordeling onder de AI Act. Naar onze lezing telt dan of de verandering raakt aan de eisen van afdeling 2, zoals data, nauwkeurigheid of menselijk toezicht, of aan het doel. Artikel 96 lid 1 onder c draagt de Commissie op hierover richtsnoeren te maken; volgens de Commissie werkt het AI-bureau daar nog aan.
Na een aanzienlijke wijziging moet de aanbieder volledig voldoen, met inbegrip van de conformiteitsbeoordeling (overweging 39 van Verordening (EU) 2026/1744). Daarna vraagt elke volgende substantiële wijziging een nieuwe beoordeling (artikel 43 lid 4). Brengt een gebruiksverantwoordelijke, distributeur, importeur of derde een substantiële wijziging aan waardoor het systeem hoog risico blijft, dan wordt die zelf aanbieder (artikel 25 lid 1 onder b).
Overheidsinstanties. Aanbieders en gebruiksverantwoordelijken van hoog-risicosystemen "die bedoeld zijn om door overheidsinstanties te worden gebruikt" voldoen uiterlijk op 2 augustus 2030 aan de eisen en verplichtingen, ook als er niets verandert. Naar onze lezing horen daar de beoordeling van de gevolgen voor de grondrechten (artikel 27) en de registratie (artikel 49 lid 3 en artikel 26 lid 8) bij. Een particuliere verlener van openbare diensten valt wel onder artikel 27, maar naar onze lezing niet onder deze termijn als het systeem niet bedoeld is voor overheidsgebruik.
Lid 3: AI-modellen voor algemene doeleinden
Hoofdstuk V geldt sinds 2 augustus 2025 (artikel 113, derde alinea, onder b). Aanbieders van modellen die vóór die datum in de handel zijn gebracht, nemen de nodige stappen om uiterlijk op 2 augustus 2027 te voldoen aan onder meer artikel 53, artikel 54 en, bij een systeemrisico, artikel 55.
De richtsnoeren van de Commissie van 19 november 2025, C(2025) 7719 final, zeggen in punt 106 dat de termijn geldt gedurende de hele levenscyclus van het model. Die begint volgens punt 22 bij de grote pre-trainingsrun; latere ontwikkeling door of namens de aanbieder hoort bij hetzelfde model. Naar onze lezing valt een model uit een nieuwe pre-trainingsrun dus niet meer onder lid 3. Volgens punt 108 hoeven deze aanbieders niet te hertrainen of te "ont-trainen" waar dat voor het verleden niet kan, waar informatie over trainingsgegevens ontbreekt of het ophalen onevenredig belastend is; dat melden en rechtvaardigen zij in het auteursrechtenbeleid en de samenvatting van de trainingsinhoud. Punt 51 geeft voorbeelden van in de handel brengen, zoals via een programmeerinterface of een openbare opslagplaats.
Lid 4: markering van gegenereerde inhoud
Artikel 50 lid 2 verplicht aanbieders van systemen die synthetische audio, beelden, video of tekst genereren, de output machineleesbaar te markeren en detecteerbaar te maken als kunstmatig gegenereerd of gemanipuleerd. Artikel 50 geldt sinds 2 augustus 2026. Voor systemen die vóór die datum in de handel waren, geeft het nieuwe lid 4 tot 2 december 2026 voor lid 2; overweging 38 van Verordening (EU) 2026/1744 spreekt van vier maanden. De andere leden van artikel 50 krijgen geen extra tijd. Lid 4 noemt alleen in de handel gebrachte systemen; de richtsnoeren over artikel 50 (punt 153) noemen ook in gebruik genomen systemen, ruimer dan de wettekst.
Wat artikel 111 niet uitstelt
De verboden van artikel 5 gelden sinds 2 februari 2025 voor elk systeem, oud of nieuw (artikel 113, derde alinea, onder a). De verboden die de omnibus toevoegde, artikel 5 lid 1 onder b bis en b ter, met de afbakening in de leden 1 bis en 1 ter, gelden vanaf 2 december 2026. Artikel 4 over AI-geletterdheid geldt ook sinds 2 februari 2025, artikel 50 sinds 2 augustus 2026.
Lid 2 raakt artikel 50 niet, ook al zegt de tekst dat "deze verordening" pas na een aanzienlijke wijziging van toepassing is. De Commissie schrijft in haar richtsnoeren over artikel 50 (punt 153, voetnoot 50) dat de overgangsregel van lid 2 alleen geldt voor de eisen en plichten voor hoog-risicosystemen, en dat artikel 50 daarnaast onverkort geldt. Naar onze lezing geldt hetzelfde voor artikel 4: overweging 177 gaat over de eisen voor hoog-risicosystemen.
Verwerkt een bestaand systeem persoonsgegevens, dan gelden de plichten van de AVG nu al. Houdt de verwerking waarschijnlijk een hoog risico in, dan moest vóór de start een gegevensbeschermingseffectbeoordeling worden gedaan (artikel 35 AVG, lid 1); bij profilering waarop besluiten met rechtsgevolgen berusten is dat met name het geval (lid 3 onder a). Ontbreekt die bij een systeem dat al draait, dan is dat nu al een tekortkoming. Waar nodig volgt een toetsing, in elk geval als het risico verandert (lid 11).
Voorbeeld: een gemeente met een risicomodel
Een gemeente kocht in 2021 bij een leverancier een model dat bijstandsaanvragen een risicoscore geeft. Als het een AI-systeem is, is het naar onze lezing hoog risico onder bijlage III, punt 5 onder a. Een uitzondering van artikel 6 lid 3 helpt hier niet: een risicoscore per aanvrager is profilering, en een bijlage III-systeem dat profileert is altijd hoog risico (artikel 6 lid 3, slotalinea).
Nu. Het verbod op sociale scores (artikel 5 lid 1 onder c) geldt al, net als artikel 4 en de AVG.
Op 2 december 2027. Zonder wijziging in het ontwerp gelden de hoog-risicoregels nog niet. Voor deze gemeente is 2 december 2027 dus niet automatisch de datum voor de beoordeling van de gevolgen voor de grondrechten: artikel 111 lid 2 verschuift die naar een aanzienlijke wijziging in het ontwerp, en uiterlijk naar 2 augustus 2030.
Bij een nieuwe versie. In 2028 levert de leverancier een versie met nieuwe variabelen en een opnieuw getraind model. Naar onze lezing is dat een aanzienlijke wijziging, omdat de nieuwe gegevens raken aan de eisen van afdeling 2, zoals artikel 10. De leverancier moet dan als aanbieder volledig voldoen. De gemeente doet naar onze lezing vóór het eerste gebruik van de nieuwe versie de beoordeling van artikel 27, registreert het gebruik (artikel 49 lid 3) en gebruikt een niet geregistreerd systeem niet (artikel 26 lid 8). Koopt een andere gemeente in 2028 hetzelfde, ongewijzigde model, dan valt die eenheid volgens overweging 39 van Verordening (EU) 2026/1744 onder de overgangsregel.
Uiterlijk 2 augustus 2030. Ook zonder nieuwe versie voldoen leverancier en gemeente dan: systemen onder bijlage III, punt 5 onder a, zijn per definitie bedoeld om door of namens overheidsinstanties te worden gebruikt. Overweging 178 moedigt aanbieders aan al tijdens de overgangsperiode vrijwillig te voldoen.
Voorbeeld: een bank met een kredietscoremodel
Een bank gebruikt sinds 2023 een zelfgebouwd model dat de kredietwaardigheid van particulieren beoordeelt; ook dat is profilering, dus hoog risico onder bijlage III, punt 5 onder b. Omdat de bank het zelf bouwde en gebruikt, is zij aanbieder en gebruiksverantwoordelijke tegelijk (artikel 3, punt 3 en punt 4). Een uiterste datum zoals voor overheden is er niet. Zolang het ontwerp niet aanzienlijk wijzigt, gelden de hoog-risicoregels en de beoordeling van artikel 27 niet voor dit systeem.
Lastig is periodiek hertrainen. Naar onze lezing is hertrainen met nieuwe gegevens op dezelfde manier en voor hetzelfde doel niet vanzelf een aanzienlijke wijziging, maar nieuwe variabelen, een andere modelsoort of een nieuw doel, zoals prijsstelling, waarschijnlijk wel. De grens staat nog niet vast; leg per wijziging vast waarom die wel of niet aanzienlijk is. Een verzekeraar met een model voor levens- of ziektekostenverzekeringen (punt 5 onder c) zit in dezelfde positie.
Veelgestelde vragen over artikel 111 AI Act
Bronnen
Nieuwsbrief
Elke dinsdag de AI Act-week vooruit in 5 minuten
Praktische duiding van deadlines, richtsnoeren en toezicht, zodat u weet wat er deze week toe doet. Geen spam en u schrijft zich met één klik weer uit.
Praktisch en kort · Geen spam · Met één klik uitschrijven