Een gemeente gebruikt een digitale assistent van een leverancier, gebouwd op het taalmodel van een groot techbedrijf, en leest dat de Europese Commissie een procedure tegen dat techbedrijf is begonnen. Kan zo'n boete bij de gemeente terechtkomen? En als zij later zelf een model ontwikkelt en met andere gemeenten deelt?
Het antwoord staat in artikel 101. De voorbeelden zijn verzonnen.
In het kort
De Commissie kan aanbieders van AI-modellen voor algemene doeleinden beboeten tot 3% van hun jaarlijkse totale wereldwijde omzet of 15 miljoen euro, als dat hoger is, als zij opzettelijk of uit onachtzaamheid de verordening schenden of niet meewerken aan informatieverzoeken, maatregelen of evaluaties (lid 1). Eerst komen voorlopige bevindingen en horen (lid 2); het Hof van Justitie kan de boete vernietigen, verlagen of verhogen (lid 5). Artikel 101 geldt sinds 2 augustus 2026.
Naar onze lezing raakt artikel 101 een gemeente of bank alleen als zij zelf aanbieder van een AI-model voor algemene doeleinden is; anders loopt een boete via artikel 99.
Zie de bevoegdheden vooraf in artikel 90 tot en met 94, de plichten in artikel 53 en artikel 55, en andere boetes: het AI-bureau, de EDPS en het overzicht voor gemeenten.
Lid 1: vier gedragingen en één maximum
De Commissie kan aanbieders van AI-modellen voor algemene doeleinden "geldboeten opleggen van ten hoogste 3 % van hun jaarlijkse totale wereldwijde omzet in het voorgaande boekjaar of 15 000 000 EUR, indien dat hoger is". Voorwaarde is dat de Commissie vaststelt dat de aanbieder opzettelijk of uit onachtzaamheid:
- onder a) inbreuk heeft gepleegd op de desbetreffende bepalingen van de verordening;
- onder b) niet heeft voldaan aan een verzoek om een document of om informatie op grond van artikel 91, of onjuiste, onvolledige of misleidende informatie heeft verstrekt;
- onder c) een op grond van artikel 93 gevraagde maatregel niet heeft nageleefd;
- onder d) de Commissie geen toegang tot het model heeft gegeven voor een evaluatie op grond van artikel 92.
Welke bepalingen onder a "desbetreffend" zijn, zegt het artikel niet. Naar onze lezing in elk geval de plichten van hoofdstuk V, waarop de Commissie exclusief toezicht houdt (artikel 88 lid 1), zoals artikel 52 lid 1, artikel 53, artikel 54 en artikel 55.
Opzet of onachtzaamheid is hier een voorwaarde; bij artikel 99 is het een weegfactor (lid 7 onder i). Voor alle vier gedragingen geldt hetzelfde maximum, ook voor een onjuist antwoord op een informatieverzoek. Een lagere bovengrens voor kmo's of kleine midcapondernemingen, zoals in artikel 99 lid 6 en 6 bis, kent artikel 101 niet.
Voor de hoogte telt de aard, de ernst en de duur van de inbreuk, met inachtneming van evenredigheid en redelijkheid (tweede alinea). De Commissie houdt ook rekening met verbintenissen overeenkomstig artikel 93 lid 3, dat wil zeggen bindend gemaakte toezeggingen uit de gestructureerde dialoog van een aanbieder van een model met een systeemrisico, of met verbintenissen in relevante praktijkcodes onder artikel 56. Volgens de richtsnoeren van de Commissie kan zij toezeggingen in lijn met een toereikend bevonden code meewegen, in de Engelse versie als verzachtende factor (punt 93).
Het Nederlandse opschrift noemt "AI-systemen voor algemene doeleinden"; lid 1 en de Engelse tekst gaan over modellen.
Lid 2: eerst voorlopige bevindingen, dan horen
Vóór het besluit deelt de Commissie haar voorlopige bevindingen mee en hoort zij de aanbieder. De aanbieder kan binnen een door de Commissie gestelde termijn van ten minste 21 dagen schriftelijk en beknopt reageren, in ten hoogste 50 bladzijden; wat later binnenkomt, hoeft de Commissie niet mee te nemen (artikel 7 en de bijlage van Uitvoeringsverordening (EU) 2026/1755). Vanaf de kennisgeving van de voorlopige bevindingen, en niet eerder, krijgt hij op verzoek inzage in het dossier, met weglakkingen ter bescherming van zakengeheimen; alle stukken zonder weglakkingen zien alleen vooraf genoemde externe adviseurs en deskundigen (artikel 8 van die verordening).
Lid 3 en 4: doeltreffend, en melding aan de AI-board
Boeten zijn doeltreffend, evenredig en afschrikkend (lid 3) en worden "in voorkomend geval" aan de AI-board gemeld (lid 4). Een plicht om boetebesluiten openbaar te maken staat er niet in, anders dan bij het AI-bureau (artikel 75 quinquies lid 4).
Lid 5: volledige rechtsmacht van het Hof
Het Hof van Justitie van de Europese Unie heeft volledige rechtsmacht bij beroep tegen een boetebesluit en kan de boete vernietigen, verlagen of verhogen. Dat steunt op artikel 261 VWEU, dat overweging 169 noemt. In eerste aanleg oordeelt naar onze lezing het Gerecht, met hogere voorziening bij het Hof beperkt tot rechtsvragen (artikel 256 VWEU lid 1).
Lid 6: de procedure in Uitvoeringsverordening (EU) 2026/1755
De uitvoeringshandeling is Uitvoeringsverordening (EU) 2026/1755 van 20 juli 2026, in werking sinds 10 augustus 2026. Voor de boeteprocedure:
- Instellen. De Commissie kan een procedure instellen, en haar onderzoeksbevoegdheden ook eerder gebruiken. Bij urgentie wegens een risico op ernstige schade aan de gezondheid, veiligheidsvoorschriften of andere redenen van algemeen belang kan zij vooraf bij besluit voorlopige maatregelen gelasten, op basis van een voorlopige vaststelling van een inbreuk, zoals verhinderen dat een model op de markt komt (artikel 5).
- Afsluiten. Zonder grond voor een boete sluit de Commissie de procedure bij besluit af. Begon die na een klacht van een aanbieder verder in de AI-waardeketen (artikel 89 lid 2), dan mag de klager eerst zijn standpunt toelichten (artikel 6).
- Verjaring. Een boete kan binnen vijf jaar na de gedraging worden opgelegd, bij een voortgezette of herhaalde gedraging na het einde ervan. Elk onderzoeksoptreden stuit de termijn, maar na tien jaar zonder boete is hij uiterlijk verstreken, de tijd bij het Hof niet meegerekend (artikel 10).
Artikel 99, 100 en 101 naast elkaar
| Artikel 99 | Artikel 100 | Artikel 101 | |
|---|---|---|---|
| Wie beboet | De lidstaten, volgens nationale regels | De EDPS | De Commissie |
| Wie kan een boete krijgen | Operatoren en aangemelde instanties | Instellingen, organen en instanties van de Unie | Aanbieders van AI-modellen voor algemene doeleinden |
| Maximum | 35 miljoen euro of 7% (artikel 5), 15 miljoen euro of 3% (lid 4), 7,5 miljoen euro of 1% (onjuiste informatie); het percentage alleen voor ondernemingen | 1,5 miljoen euro (artikel 5), 750.000 euro (overige eisen en verplichtingen) | 3% of 15 miljoen euro, als dat hoger is |
| Kmo's en kleine midcaps | Het lagere van bedrag of percentage (lid 6); voor kleine midcaps alleen bij lid 4 en 5 (lid 6 bis) | Niet van toepassing | Geen aparte regel |
| Overheden | Elke lidstaat bepaalt in hoeverre (lid 8) | Ja, de instellingen van de Unie | Geen aparte regel |
| Van toepassing sinds | 2 augustus 2025 | 2 augustus 2025 | 2 augustus 2026 |
Daarnaast beboet het AI-bureau onder artikel 75 quater de aanbieder van een AI-systeem op een model van dezelfde aanbieder of onderneming (artikel 75 lid 1 onder a), met de maxima van artikel 99 lid 3 tot en met 7. Naar onze lezing kan één bedrijf dus voor zijn model onder artikel 101 vallen en voor zijn chatdienst daarop onder artikel 75 quater.
Datums: wat gold er vóór 2 augustus 2026?
Hoofdstuk V geldt sinds 2 augustus 2025 (artikel 113, derde alinea, onder b). Hetzelfde punt laat ook hoofdstuk XII, over sancties, op die datum ingaan, maar zondert artikel 101 uit. Artikel 101 geldt daarom, net als de artikelen 88 tot en met 94, sinds de algemene datum van 2 augustus 2026 (tweede alinea). Of de Commissie een inbreuk kan beboeten die vóór 2 augustus 2026 eindigde, zegt de tekst niet; naar onze lezing ligt dat niet voor de hand, maar een inbreuk die daarna voortduurt valt er wel onder. Dat past bij de richtsnoeren: vanaf die datum beboet de Commissie aanbieders die dan niet volledig voldoen (punt 112).
Voor modellen die al vóór 2 augustus 2025 in de handel waren, neemt de aanbieder de nodige stappen om uiterlijk op 2 augustus 2027 te voldoen (artikel 111 lid 3). Verordening (EU) 2026/1744 wijzigde artikel 99 en 113, maar niet artikel 101 en niet de uitzondering onder b (artikel 1, punten 38 en 40).
Kan een gemeente of bank een boete krijgen onder artikel 101?
Naar onze lezing alleen als zij zelf aanbieder van een AI-model voor algemene doeleinden is. Ook een overheidsinstantie kan aanbieder zijn (artikel 3 punt 3), en artikel 101 kent geen aparte regel voor overheden, anders dan artikel 99 lid 8 voor nationale boetes.
Gemeente. Gebruikt de gemeente de assistent van de leverancier, dan is zij gebruiksverantwoordelijke van een AI-systeem (artikel 3 punt 4). Bouwt zij de assistent zelf op een model dat zij via een API afneemt en stelt zij hem onder eigen naam in gebruik, dan is zij aanbieder én gebruiksverantwoordelijke van dat systeem, maar geen aanbieder van het model (richtsnoeren punt 55). In beide gevallen valt zij buiten artikel 101; haar boeterisico loopt via artikel 99 en nationale regels, die Nederland nog niet heeft vastgesteld (het wetsvoorstel Uitvoeringswet AI-verordening is nog in concept).
Ontwikkelt zij zelf een AI-model voor algemene doeleinden (artikel 3 punt 63; indicatief criterium: meer dan 10^23 flops aan training en het vermogen taal, beeld of video te genereren, richtsnoeren punt 17), dan kan zij aanbieder worden. Dat is zo als zij het model inbouwt in een eigen AI-systeem dat zij in gebruik stelt, bijvoorbeeld voor dienstverlening aan inwoners (overweging 97; richtsnoeren punten 51 en 54), en naar onze lezing ook als zij het onder eigen naam beschikbaar stelt aan andere gemeenten, al hangt dat af van de vraag of dat gebeurt in het kader van een handelsactiviteit (artikel 3 punt 10; per geval te beoordelen, punt 52). Alleen zuiver intern gebruik dat niet essentieel is voor diensten aan derden en geen rechten van natuurlijke personen raakt, valt erbuiten. Het systeem daarop valt dan in beginsel onder het AI-bureau (artikel 75 lid 1 onder a), en artikel 75 quater lid 4 verwijst niet naar artikel 99 lid 8. Hoe de "jaarlijkse totale wereldwijde omzet" van een gemeente uitpakt, zegt de tekst niet; omdat het hoogste bedrag telt, is het maximum in elk geval 15 miljoen euro.
Wel kan een maatregel onder artikel 93 het model van het techbedrijf, en daarmee de assistent van de leverancier, beperken of uit de handel nemen; naar onze lezing doet de gemeente er goed aan de leverancier contractueel te laten beloven haar daarover te informeren.
Bank of verzekeraar. Een bank die een chatbot van een leverancier gebruikt of zelf een systeem bouwt op een extern model, valt evenmin onder artikel 101. Ontwikkelt een bank of verzekeraar zelf een AI-model voor algemene doeleinden en integreert zij het in een eigen AI-systeem voor klanten, dan geldt het model volgens overweging 97 als in de handel gebracht, en vallen de modelplichten en artikel 101 op haar. Het systeem valt dan in beginsel onder het AI-bureau, behalve voor zover het onder artikel 74 lid 6 valt (artikel 75 lid 1 onder a, onder iii).
Waar de AVG meespeelt
Verwerkt een modelaanbieder persoonsgegevens, bijvoorbeeld in trainingsdata, dan geldt ook de AVG. Daar beboet de nationale toezichthoudende autoriteit, tot 20 miljoen euro of, voor een onderneming, 4% van de totale wereldwijde jaaromzet, als dat hoger is (artikel 83 AVG lid 5); of overheden een boete kunnen krijgen, bepaalt elke lidstaat (lid 7).
Artikel 101 noemt, anders dan artikel 99 lid 7 onder b en c, eerdere boetes van andere autoriteiten niet als factor. Overweging 168 vraagt de lidstaten het beginsel non bis in idem in acht te nemen. Het Handvest van de grondrechten verbiedt opnieuw straffen in een strafrechtelijke procedure voor hetzelfde strafbare feit (artikel 50 Handvest) en is ook gericht tot de instellingen van de Unie (artikel 51 lid 1 Handvest). Of dat een AI Act-boete naast een AVG-boete voor hetzelfde handelen in de weg staat, zegt de AI Act niet.
Welke AI Act- en AVG-plichten bij uw toepassing spelen, ziet u met de casus-check.
Veelgestelde vragen over artikel 101
Bronnen
Nieuwsbrief
Elke dinsdag de AI Act-week vooruit in 5 minuten
Praktische duiding van deadlines, richtsnoeren en toezicht, zodat u weet wat er deze week toe doet. Geen spam en u schrijft zich met één klik weer uit.
Praktisch en kort · Geen spam · Met één klik uitschrijven