Elke organisatie die met een AI-toepassing persoonsgegevens verwerkt, neemt die verwerking op in haar register van verwerkingsactiviteiten (artikel 30 AVG). Het register noemt per verwerking onder meer het doel, de betrokkenen en de gegevens, de ontvangers, waaronder de AI-leverancier, een eventuele doorgifte buiten de EER, de bewaartermijnen en de beveiliging. De AI-leverancier die als verwerker optreedt, houdt daarnaast een eigen register bij. De uitzondering voor organisaties met minder dan 250 medewerkers helpt bij AI zelden, omdat die vervalt zodra een verwerking niet incidenteel is of een risico inhoudt. Het register is bovendien het startpunt om te bepalen welke AI-verwerkingen een DPIA nodig hebben.
Stel: u bent privacyadviseur bij een gemeente. Het team Dienstverlening heeft een chatbot op de website gezet die vragen van inwoners beantwoordt, en Werk en Inkomen test een hulpmiddel dat dossiers van bijstandsaanvragen samenvat. Uw functionaris voor gegevensbescherming vraagt of beide in het verwerkingsregister staan. Het eerlijke antwoord is vaak: de chatbot niet, omdat niemand hem als verwerking zag, en het hulpmiddel half, onder de bestaande regel voor de bijstand, zonder de leverancier als ontvanger. Dit stuk loopt na wat er per onderdeel in hoort.
In het kort
Artikel 30 AVG verplicht de verwerkingsverantwoordelijke tot een schriftelijk register van zijn verwerkingsactiviteiten met zeven vaste onderdelen (lid 1, onder a tot en met g), en de verwerker tot een eigen register met vier onderdelen (lid 2). Het register mag elektronisch zijn (lid 3) en gaat op verzoek naar de toezichthouder (lid 4). Organisaties met minder dan 250 medewerkers zijn alleen vrijgesteld voor verwerkingen die incidenteel zijn, waarschijnlijk geen risico inhouden en geen bijzondere of strafrechtelijke gegevens betreffen (lid 5). Een AI-toepassing is zelden incidenteel. Wie de plicht niet nakomt riskeert een boete tot 10 miljoen euro of, voor een onderneming, 2 procent van de wereldwijde jaaromzet als dat hoger is (artikel 83 lid 4 onder a AVG). Een ontbrekend register maakt de verwerking volgens het Hof van Justitie niet op zichzelf onrechtmatig (C-60/22), maar het blijft een zelfstandige overtreding.
Wat artikel 30 lid 1 vraagt, en wat u bij AI invult
Het register beschrijft verwerkingen, geen systemen. Eén AI-toepassing kan voor meer doelen worden gebruikt en dan hoort elk doel bij de verwerking waaraan het bijdraagt. Een chatbot die vragen beantwoordt en de gesprekken ook gebruikt om de dienstverlening te analyseren, raakt twee doelen. Omgekeerd kan één verwerking, zoals de behandeling van bijstandsaanvragen, meer systemen gebruiken. De AI-toepassing wordt dan een onderdeel van die bestaande verwerking, met eigen ontvangers en bewaartermijnen.
| Onderdeel artikel 30 lid 1 | Wat de AVG vraagt | Wat u invult bij een AI-toepassing |
|---|---|---|
| a | Naam en contactgegevens van de verwerkingsverantwoordelijke, eventuele gezamenlijke verwerkingsverantwoordelijken, vertegenwoordiger en functionaris voor gegevensbescherming | Uw eigen organisatie en de FG. Bepaalt u samen met een andere partij doel en middelen, bijvoorbeeld een samenwerkingsverband van gemeenten dat één AI-toepassing deelt, dan ook die partij (artikel 26 AVG) |
| b | De verwerkingsdoeleinden | Het concrete doel waarvoor u de AI inzet, zoals "vragen van inwoners over afval en paspoorten beantwoorden", niet "AI gebruiken". Elk extra doel, zoals analyse of verbetering van de toepassing, apart |
| c | Categorieën van betrokkenen en van persoonsgegevens | Wie in de invoer, de uitvoer en de logs voorkomt: inwoners, klanten, sollicitanten, leerlingen, medewerkers. Welke gegevens: wat mensen zelf intypen, wat de toepassing uit andere bronnen ophaalt, en wat zij afleidt, zoals een score of samenvatting. Noteer apart of er bijzondere gegevens (artikel 9) of strafrechtelijke gegevens (artikel 10) in kunnen komen |
| d | Categorieën van ontvangers, ook in derde landen | De AI-leverancier en zijn hostingpartij. Een verwerker is ook een ontvanger: de AVG definieert een ontvanger als iedere partij aan wie persoonsgegevens worden verstrekt, al dan niet een derde (artikel 4 punt 9). Daarnaast interne afdelingen die de uitvoer gebruiken |
| e | Indien van toepassing: doorgiften naar een derde land of internationale organisatie, met dat land en, bij doorgiften op grond van artikel 49 lid 1, tweede alinea, AVG, de documenten over de passende waarborgen | Waar de leverancier of een sub-verwerker de gegevens verwerkt of ondersteuning biedt buiten de EER, en het land. Aanbevolen: noteer ook het doorgifte-instrument, bijvoorbeeld een adequaatheidsbesluit of standaardcontractbepalingen (artikel 45 en artikel 46) |
| f | Indien mogelijk de beoogde termijnen voor wissing van de verschillende categorieën gegevens | Aparte termijnen voor invoer (prompts), uitvoer, gesprekslogs en eventuele kopieën bij de leverancier. Let op de standaardinstellingen van de leverancier: die bewaart soms langer dan u zelf zou kiezen |
| g | Indien mogelijk een algemene beschrijving van de technische en organisatorische beveiligingsmaatregelen van artikel 32 lid 1 | Toegangsbeheer, versleuteling, logging, afspraken dat de leverancier invoer niet voor eigen doelen gebruikt, en verwijzing naar de beveiligingsbijlage van de verwerkersovereenkomst (artikel 32) |
Twee dingen gaan in de praktijk vaak mis. Het eerste is het doel. Gebruikt de leverancier uw invoer ook om zijn eigen modellen te trainen, dan bepaalt hij voor die verwerking zelf het doel en is hij daarvoor geen verwerker meer maar verwerkingsverantwoordelijke (artikel 4 punt 7; doet hij dat in strijd met de afspraken, dan geldt artikel 28 lid 10). Uw register moet dan laten zien dat u gegevens aan een derde verstrekt, en u hebt daarvoor een grondslag nodig. Het tweede is de vraag welke gegevens er in de toepassing komen. Bij een open invoerveld bepaalt de gebruiker wat er in staat. Een inwoner die een chatbot vertelt dat hij een uitkering heeft vanwege een ziekte, levert gezondheidsgegevens aan, ook als de chatbot daar niet voor bedoeld is.
Wat de AI-leverancier als verwerker bijhoudt (lid 2)
Verwerkt de leverancier de gegevens alleen in uw opdracht, dan is hij verwerker en houdt hij een eigen register bij van alle categorieën verwerkingen die hij voor zijn klanten uitvoert (artikel 30 lid 2 AVG). Dat register bevat zijn naam en contactgegevens en die van elke verwerkingsverantwoordelijke voor wie hij werkt, de categorieën verwerkingen per klant, doorgiften buiten de EER en een algemene beschrijving van de beveiliging. Doelen, betrokkenen en bewaartermijnen staan er niet in: die bepaalt u, dus die horen in uw register.
Schakelt de leverancier zelf andere partijen in, zoals een aanbieder van het onderliggende taalmodel of een cloudplatform, dan zijn dat sub-verwerkers. Daarvoor heeft hij uw voorafgaande specifieke of algemene schriftelijke toestemming nodig, en bij algemene toestemming moet hij u vooraf inlichten over wijzigingen, zodat u bezwaar kunt maken (artikel 28 lid 2). De sub-verwerker krijgt dezelfde verplichtingen opgelegd (artikel 28 lid 4 AVG). Vraag de lijst van sub-verwerkers op met de landen waar zij werken: daarmee vult u onderdeel d en e van uw eigen register.
Schriftelijk en op verzoek beschikbaar (lid 3 en lid 4)
Het register moet schriftelijk zijn, waaronder elektronisch (lid 3). Een spreadsheet of een privacymanagementsysteem volstaat dus, zolang het actueel is. De verwerkingsverantwoordelijke en de verwerker stellen het register desgevraagd ter beschikking van de toezichthouder (lid 4). Overweging 82 van de AVG legt uit waarom: het register dient om de naleving aan te kunnen tonen en is een middel voor het toezicht.
De uitzondering voor minder dan 250 medewerkers (lid 5)
De plicht geldt niet voor ondernemingen of organisaties met minder dan 250 personen in dienst, tenzij een van drie situaties zich voordoet: de verwerking houdt waarschijnlijk een risico in voor de rechten en vrijheden van betrokkenen, de verwerking is niet incidenteel, of de verwerking betreft bijzondere categorieën van gegevens of strafrechtelijke gegevens (artikel 30 lid 5 AVG).
De Artikel 29-werkgroep, de voorganger van de European Data Protection Board (EDPB), schreef in een standpunt van 19 april 2018 dat elk van die drie situaties op zichzelf al de plicht doet ontstaan, en dat het om een risico gaat, niet alleen om een hoog risico. Een kleine organisatie hoeft dan alleen die verwerkingen op te nemen; echt incidentele verwerkingen zonder risico en zonder bijzondere gegevens mogen buiten het register blijven. Incidenteel is volgens de werkgroep alleen een verwerking die niet regelmatig plaatsvindt en buiten de normale bedrijfsvoering valt. De EDPB heeft dit standpunt op 25 mei 2018 overgenomen (Endorsement 1/2018).
Voor AI betekent dat: een toepassing die u structureel inzet, zoals een chatbot, een hulpmiddel voor het beoordelen van aanvragen of software die werk van leerlingen nakijkt, is niet incidenteel. Een kleine organisatie moet zo'n verwerking dus wel in een register opnemen.
Rechtspraak: maakt een gebrekkig register de verwerking onrechtmatig?
Nee, oordeelde het Hof van Justitie op 4 mei 2023 in C-60/22, UZ tegen Bundesrepublik Deutschland (ECLI:EU:C:2023:373). Een Duitse dienst had ondanks een verzoek van de rechter geen volledig verwerkingsregister overgelegd, en had ook geen regeling voor gezamenlijke verantwoordelijkheid (artikel 26 AVG). Het Hof stelde vast dat het bijhouden van een register geen grondslag voor rechtmatige verwerking is in de zin van artikel 6 lid 1 AVG. Zolang het ontbreken van een register of zo'n regeling als zodanig geen schending van de verantwoordingsplicht in samenhang met artikel 5 lid 1 onder a en artikel 6 lid 1 AVG oplevert, is de verwerking daarom niet onrechtmatig en heeft de betrokkene geen recht op wissing of beperking. De overtreding moet worden rechtgezet met de andere middelen van de AVG, zoals de corrigerende bevoegdheden van de toezichthouder, een klacht of een schadevergoeding (punten 59 tot en met 61, 65 tot en met 67 en 69 en het dictum).
Dat maakt het register niet vrijblijvend. Het blijft een eigen plicht waarop een boete staat; of een boete ook een overheidsorganisatie kan treffen, bepaalt het nationale recht (artikel 83 lid 7 AVG), en in de Duitse zaak was dat uitgesloten (punt 68). Bovendien heeft wie geen register heeft het lastig om de verantwoordingsplicht van artikel 5 lid 2 waar te maken.
Boete
Een overtreding van artikel 30 valt onder artikel 83 lid 4 onder a AVG: een administratieve geldboete tot 10 miljoen euro of, voor een onderneming, tot 2 procent van de totale wereldwijde jaaromzet in het voorgaande boekjaar als dat hoger is (artikel 83).
Hoe het register samenhangt met de DPIA, het AI-register en de AI Act
DPIA. Een gegevensbeschermingseffectbeoordeling is verplicht als een verwerking, in het bijzonder met nieuwe technologieën, waarschijnlijk een hoog risico inhoudt (artikel 35 lid 1). Het register is de bron om die vraag per verwerking te stellen: zonder overzicht van wat u verwerkt, weet u niet welke verwerkingen u moet toetsen. Zet in het register bij elke AI-verwerking of een DPIA nodig is en waar die staat. Wanneer een DPIA bij AI verplicht is, staat in een DPIA voor AI-systemen: wanneer verplicht en in de AP-lijst van verplichte DPIA's.
De AI Act. Bij een hoog-risicosysteem gebruikt de gebruiksverantwoordelijke de informatie die de aanbieder op grond van artikel 13 verstrekt, zoals de gebruiksinstructies, om zijn DPIA uit te voeren (artikel 26 lid 9 AI Act). Diezelfde informatie helpt ook bij het register: welke gegevens het systeem verwerkt, welke logs het maakt en hoe lang. Bewaart u als gebruiksverantwoordelijke de logs van een hoog-risicosysteem, dan geldt een termijn die past bij het doel, en ten minste zes maanden, tenzij ander recht, met name het gegevensbeschermingsrecht, iets anders bepaalt (artikel 26 lid 6 AI Act). Die termijn hoort bij onderdeel f. De plichten van artikel 26 gelden voor hoog-risicosystemen uit bijlage III vanaf 2 december 2027 (artikel 113, zoals gewijzigd door Verordening (EU) 2026/1744), met een overgangsregeling voor systemen die al eerder in gebruik zijn: die vallen er pas onder bij een aanzienlijke wijziging, en systemen voor overheidsinstanties uiterlijk op 2 augustus 2030 (artikel 111 lid 2 AI Act). Het verwerkingsregister is nu al verplicht.
AI-register. De AI Act verplicht niet om voor elk AI-systeem een intern AI-register bij te houden, maar zonder overzicht kunt u de plichten moeilijk aantoonbaar naleven, zie is een AI-register verplicht?. Registratie in de EU-databank van artikel 49 AI Act is iets anders: die geldt voor aanbieders van hoog-risicosystemen uit bijlage III (behalve punt 2), voor aanbieders die een systeem uit bijlage III op grond van artikel 6 lid 3 niet als hoog risico aanmerken, en, voor het gebruik ervan, voor gebruiksverantwoordelijken die overheidsinstantie zijn of namens zo'n instantie optreden (artikel 49 lid 1 tot en met 3 AI Act). Het praktische advies: houd één inventaris en leg een koppeling tussen de regel in het AI-register en de verwerking in het verwerkingsregister, in plaats van twee lijsten die uit elkaar groeien. Hoe dat in een privacyfunctie werkt staat in AI-governance via de privacyfunctie; voor AI-agents in het agentregister.
Informatieplicht. Wat in het register staat, is ook wat u betrokkenen moet vertellen: doel, ontvangers, doorgifte en bewaartermijn staan ook in artikel 13 en artikel 14 AVG. Een volledige registerregel is dus de basis voor de privacyverklaring bij de AI-toepassing.
Drie voorbeelden
De voorbeelden zijn verzonnen en dienen om de onderdelen concreet te maken.
Gemeente. De chatbot op de website draait op een taalmodel dat de leverancier inkoopt bij een Amerikaanse aanbieder; de gesprekken worden in de EU opgeslagen, maar de modelaanbieder kan voor beheer toegang hebben vanuit de Verenigde Staten. In het register komt een nieuwe verwerking "beantwoorden van vragen van inwoners via de chatbot". Betrokkenen: inwoners en andere bezoekers. Gegevens: wat mensen intypen, met de aantekening dat daar ondanks de waarschuwing in de chatbot gezondheids- of inkomensgegevens tussen kunnen zitten. Ontvangers: de leverancier als verwerker en de modelaanbieder als sub-verwerker. Doorgifte: de Verenigde Staten, met het doorgifte-instrument dat de leverancier gebruikt, bijvoorbeeld een adequaatheidsbesluit of standaardcontractbepalingen (artikel 45 en 46 AVG). Bewaartermijn: bijvoorbeeld dertig dagen voor gesprekslogs, met de bevestiging dat de modelaanbieder de invoer niet bewaart of voor training gebruikt. Het samenvattingshulpmiddel van Werk en Inkomen wordt een onderdeel van de bestaande verwerking "behandeling van aanvragen bijstand", met de leverancier als nieuwe ontvanger en een eigen bewaartermijn voor de samenvattingen. Omdat het over de toegang tot bijstand gaat, kan het een hoog-risicosysteem zijn (bijlage III punt 5 onder a AI Act), tenzij het alleen een voorbereidende taak uitvoert zonder profilering (artikel 6 lid 3 AI Act). Is het dat wel en is het vóór 2 december 2027 in gebruik, dan moet de gemeente uiterlijk op 2 augustus 2030 aan de hoog-risicoplichten voldoen, of eerder als het systeem aanzienlijk wordt gewijzigd (artikel 111 lid 2 AI Act). De DPIA-vraag speelt nu al: de gemeente beoordeelt of een DPIA nodig is voordat het hulpmiddel in gebruik gaat.
Verzekeraar. Een schadeverzekeraar met 900 medewerkers gebruikt een AI-model van een leverancier om binnenkomende letselschadeclaims te sorteren en mogelijke fraude te markeren. De lid 5-uitzondering speelt niet: de verzekeraar heeft meer dan 250 medewerkers. In het register staan als doelen "afhandeling van letselschadeclaims" en, apart, "fraudedetectie", omdat het tweede doel andere gegevens en andere ontvangers kan hebben. Bij de gegevens hoort de aantekening dat het om gezondheidsgegevens gaat, waarvoor een uitzondering van artikel 9 lid 2 AVG nodig is. Bij de ontvangers staat de leverancier, en de vraag of hij de claimgegevens ook gebruikt om zijn model voor andere klanten te verbeteren. Is dat zo, dan is hij voor die verwerking zelf verantwoordelijk en moet de verzekeraar dat als verstrekking aan een derde beoordelen. Een geautomatiseerde markering die bepaalt welke claims nader onderzocht worden, met gezondheidsgegevens op grote schaal, is een verwerking waarvoor een DPIA verplicht is (artikel 35 lid 3 onder b AVG).
Onderwijs. Een school voor voortgezet onderwijs met 120 medewerkers laat leerlingen schrijfopdrachten inleveren in een programma dat met AI feedback geeft. De school denkt dat zij onder de 250-grens valt en dus geen register nodig heeft. Dat klopt niet: de verwerking loopt het hele schooljaar door en is dus niet incidenteel. Omdat het om gegevens van minderjarigen gaat, houdt zij bovendien waarschijnlijk een risico in. In het register komen als betrokkenen leerlingen en docenten, als gegevens de opdrachten, de feedback en de gebruikersgegevens, als ontvanger de leverancier van het programma met zijn sub-verwerkers, en als bewaartermijn bijvoorbeeld het einde van het schooljaar voor de opdrachten. Vraag de leverancier om zijn lijst van sub-verwerkers en of de teksten van leerlingen voor training worden gebruikt.
In vijf stappen naar een register dat AI dekt
- Breng in kaart welke AI-toepassingen persoonsgegevens verwerken. Ook AI-functies die in bestaande software zijn ingebouwd, zoals een samenvattingsknop in het zaaksysteem of een assistent in de kantoorsoftware, en toepassingen die medewerkers zelf gebruiken.
- Bepaal per toepassing de rollen. Bent u verwerkingsverantwoordelijke, samen met een ander, of verwerker? En gebruikt de leverancier de gegevens alleen voor u, of ook voor zichzelf?
- Vul per verwerking de onderdelen a tot en met g in. Hang de toepassing aan de verwerking waarvoor zij wordt ingezet, of maak een nieuwe verwerking als het doel nieuw is. Haal de gegevens over sub-verwerkers, landen, bewaartermijnen en beveiliging uit de verwerkersovereenkomst en de documentatie van de leverancier.
- Leg de koppelingen. Noteer bij elke verwerking of een DPIA nodig is en waar die staat, welke verwerkersovereenkomst geldt, welke privacyverklaring de betrokkenen informeert en welke regel in het AI-register erbij hoort.
- Houd het register actueel. Werk de regel bij als de leverancier een nieuw model gebruikt, een sub-verwerker toevoegt, de bewaartermijn wijzigt of als u de toepassing voor een nieuw doel gaat inzetten. Een melding van een nieuwe sub-verwerker op grond van artikel 28 lid 2 AVG is een vast moment om het register na te lopen.
Wilt u voor een concrete toepassing weten welke AVG- en AI Act-plichten in beeld komen, en of een DPIA verplicht is? Met de casus-check beschrijft u de toepassing in een paar vragen.
Veelgestelde vragen over het verwerkingsregister bij AI
Bronnen
Nieuwsbrief
Elke dinsdag de AI Act-week vooruit in 5 minuten
Praktische duiding van deadlines, richtsnoeren en toezicht, zodat u weet wat er deze week toe doet. Geen spam en u schrijft zich met één klik weer uit.
Praktisch en kort · Geen spam · Met één klik uitschrijven