Een aanbieder die buiten de EU is gevestigd en een AI-model voor algemene doeleinden of een hoog-risicosysteem in de EU op de markt brengt, moet vooraf een gemachtigde in de EU aanwijzen, met een schriftelijk mandaat (artikel 54 lid 1 en artikel 22 lid 1). Voor AI-modellen voor algemene doeleinden geldt die plicht sinds 2 augustus 2025. Voor hoog-risicosystemen uit bijlage III geldt hij vanaf 2 december 2027, voor AI in producten uit bijlage I vanaf 2 augustus 2028. De gemachtigde controleert of de documentatie er is, bewaart die tien jaar en is het aanspreekpunt voor de toezichthouders. Organisaties die alleen AI gebruiken hoeven geen gemachtigde aan te wijzen, maar doen er goed aan bij inkoop na te gaan wie het is.
Stel: u bent privacyjurist bij een gemeente. Het team Werk en Inkomen wil een systeem van een Amerikaanse leverancier dat aanvragen voor bijzondere bijstand beoordeelt. Bij de inkoop vraagt de jurist van de leverancier: "We hebben geen kantoor in Europa, is dat een probleem?" Het korte antwoord: voor de gemeente niet direct, voor de leverancier wel. Die moet een gemachtigde in de EU hebben voordat het systeem hier op de markt komt, en de gemeente wil weten wie dat is.
In het kort
Een gemachtigde is een natuurlijke of rechtspersoon in de EU die van een aanbieder een schriftelijk mandaat heeft gekregen en aanvaard om namens die aanbieder taken uit de AI Act uit te voeren (artikel 3 punt 5). De plicht om er een aan te wijzen geldt alleen voor aanbieders die in een derde land zijn gevestigd, en alleen voor AI-modellen voor algemene doeleinden (artikel 54) en hoog-risicosystemen (artikel 22). De gemachtigde controleert of de documentatie en de conformiteitsbeoordeling er zijn, bewaart de stukken tien jaar, geeft toezichthouders op verzoek informatie en werkt mee aan hun maatregelen. Hij moet het mandaat opzeggen en de toezichthouder inlichten als de aanbieder in strijd met de AI Act handelt. Open-sourcemodellen zonder systeemrisico zijn vrijgesteld (artikel 54 lid 6). De AVG kent een eigen vertegenwoordiger (artikel 27 AVG); dat is een aparte rol.
Wie moet een gemachtigde aanwijzen
Alleen de aanbieder, en alleen als die in een derde land is gevestigd. Twee situaties:
| Situatie | Artikel | Sinds of vanaf |
|---|---|---|
| Aanbieder buiten de EU brengt een AI-model voor algemene doeleinden in de EU in de handel | Artikel 54 | 2 augustus 2025 (hoofdstuk V, artikel 113 onder b). Modellen die al vóór die datum op de markt waren: uiterlijk 2 augustus 2027 (artikel 111 lid 3) |
| Aanbieder buiten de EU brengt een hoog-risicosysteem uit bijlage III in de EU op de markt | Artikel 22 | 2 december 2027 (artikel 113 onder c, zoals gewijzigd door Verordening (EU) 2026/1744) |
| Idem, voor AI in producten uit bijlage I, afdeling A, zoals medische hulpmiddelen | Artikel 22 | 2 augustus 2028 (artikel 113 onder c) |
Een aanbieder die zelf in de EU is gevestigd heeft geen gemachtigde nodig. Een Europese dochteronderneming is wel een aparte rechtspersoon: is de moeder buiten de EU de aanbieder, dan heeft die nog steeds een gemachtigde nodig, en de dochter kan die rol krijgen. Voor AI-systemen die geen hoog risico zijn, zoals een gewone chatbot, kent de AI Act geen plicht om een gemachtigde aan te wijzen; de transparantieplichten van artikel 50 gelden dan wel gewoon voor de aanbieder zelf.
Voor AI-modellen voor algemene doeleinden geldt een uitzondering. Wordt het model vrijgegeven onder een vrije en open-sourcelicentie die raadplegen, gebruiken, wijzigen en verspreiden toestaat, en zijn de parameters, inclusief de gewichten, de modelarchitectuur en het gebruik openbaar, dan hoeft de aanbieder geen gemachtigde aan te wijzen. Die uitzondering vervalt als het model systeemrisico's heeft (artikel 54 lid 6).
Wat de gemachtigde doet
Het mandaat moet de gemachtigde ten minste de bevoegdheid geven om de volgende taken uit te voeren (artikel 22 lid 3 en artikel 54 lid 3):
- Controleren. Bij een hoog-risicosysteem nagaan of de EU-conformiteitsverklaring (artikel 47) en de technische documentatie (artikel 11) zijn opgesteld en of de aanbieder een passende conformiteitsbeoordeling heeft gedaan. Bij een model nagaan of de technische documentatie van bijlage XI er is en of de aanbieder aan artikel 53 en, bij systeemrisico, artikel 55 heeft voldaan.
- Bewaren. Tien jaar na het in de handel brengen de contactgegevens van de aanbieder en een kopie van de documentatie beschikbaar houden voor de autoriteiten; bij hoog risico ook de conformiteitsverklaring en zo nodig het certificaat van de aangemelde instantie.
- Informatie geven. Op een met redenen omkleed verzoek alle informatie en documentatie verstrekken die nodig is om naleving aan te tonen, bij hoog risico ook de automatisch gegenereerde logs voor zover de aanbieder die beheert.
- Meewerken. Op een met redenen omkleed verzoek samenwerken met de autoriteiten bij hun maatregelen, bij een model ook als het in andere AI-systemen is ingebouwd.
- Registreren (alleen hoog risico). Waar nodig de registratie in de EU-databank doen (artikel 49 lid 1), of nagaan dat de gegevens die de aanbieder zelf registreert juist zijn.
Daarnaast is de gemachtigde het aanspreekpunt, naast of in plaats van de aanbieder, voor alle vragen over naleving: bij hoog risico voor de bevoegde autoriteiten, bij een model voor het AI-bureau van de Europese Commissie en de bevoegde autoriteiten. Op verzoek legt hij een kopie van het mandaat over.
De lastigste taak is opzeggen. Heeft de gemachtigde redenen om aan te nemen dat de aanbieder in strijd met de AI Act handelt, dan moet hij het mandaat beëindigen en dat met redenen melden: bij hoog risico aan de markttoezichtautoriteit en zo nodig de aangemelde instantie (artikel 22 lid 4), bij een model aan het AI-bureau (artikel 54 lid 5). Een gemachtigde die alleen een postadres levert, zonder de stukken te lezen, kan die taak niet vervullen.
Wat de gemachtigde niet doet
De gemachtigde neemt de plichten van de aanbieder niet over. De aanbieder blijft verantwoordelijk voor de conformiteitsbeoordeling, de documentatie en de rest van artikel 16, of bij een model voor artikel 53 en 55. De gemachtigde controleert en is het aanspreekpunt. De AI Act regelt geen aansprakelijkheid voor schade; let wel op de nieuwe productaansprakelijkheidsrichtlijn (Richtlijn (EU) 2024/2853, artikel 8 lid 1 onder c), die voor producten die na 9 december 2026 in de handel komen, ook software, de gemachtigde van een fabrikant buiten de EU zelf aanspreekbaar maakt, zie productaansprakelijkheid voor software en AI. Hoe die beoordeling werkt staat in conformiteitsbeoordeling onder de AI Act: interne controle of een aangemelde instantie.
De gemachtigde is ook geen importeur. Een importeur is de partij in de EU die een systeem met de naam van een aanbieder buiten de EU in de handel brengt, en heeft eigen plichten. Een van die plichten is nagaan of de aanbieder een gemachtigde heeft aangewezen (artikel 23 lid 1 onder d).
Waar u de gemachtigde terugvindt
Bij een hoog-risicosysteem staat de gemachtigde op drie plekken: in de EU-conformiteitsverklaring (bijlage V punt 2), in de gebruiksinstructies (artikel 13 lid 3 onder a) en bij de registratie in de EU-databank (bijlage VIII, afdeling A, punt 3). Voor een gebruiksverantwoordelijke zijn de gebruiksinstructies de eerste plek om te kijken.
Boetes
Een gemachtigde die zijn taken uit artikel 22 niet nakomt, riskeert zelf een boete tot 15 miljoen euro of, voor een onderneming, 3 procent van de wereldwijde jaaromzet als dat hoger is (artikel 99 lid 4 onder b). Voor modellen ligt het boeterecht bij de Europese Commissie: zij kan de aanbieder van een AI-model voor algemene doeleinden sinds 2 augustus 2026 een boete opleggen tot 3 procent of 15 miljoen euro, onder meer bij een inbreuk op de bepalingen van de verordening (artikel 101 lid 1). Voor de gemachtigde van een model zelf kent de AI Act geen eigen boete.
Gemachtigde onder de AI Act en vertegenwoordiger onder de AVG
Een aanbieder buiten de EU die persoonsgegevens verwerkt van mensen in de EU, bijvoorbeeld omdat hij hun diensten aanbiedt of hun gedrag volgt (artikel 3 lid 2 AVG), heeft vaak ook een vertegenwoordiger nodig onder artikel 27 AVG. Dat is een aparte rol met een andere grondslag: de vertegenwoordiger is het aanspreekpunt voor de privacytoezichthouders en voor de betrokkenen zelf. De AVG kent uitzonderingen die de AI Act niet heeft, zoals incidentele verwerking met weinig risico en zonder grootschalige verwerking van bijzondere of strafrechtelijke gegevens, en overheidsinstanties (artikel 27 lid 2 AVG). De European Data Protection Board legt de rol uit in richtsnoeren 3/2018 over de territoriale reikwijdte. Eén partij kan beide rollen vervullen, met een mandaat dat beide dekt.
Drie voorbeelden
Gemeente. Het systeem voor bijzondere bijstand uit het begin valt onder bijlage III punt 5 onder a: beoordelen of iemand recht heeft op een overheidsuitkering of voorziening. De Amerikaanse leverancier is aanbieder en moet vanaf 2 december 2027 een gemachtigde in de EU hebben voordat het systeem hier op de markt komt. De gemeente is gebruiksverantwoordelijke. Neem in het programma van eisen op dat de leverancier de naam en het adres van zijn gemachtigde opgeeft, en controleer dat in de gebruiksinstructies. Voor de gemeente zelf gelden vanaf dezelfde datum de plichten van artikel 26 en een grondrechteneffectbeoordeling (artikel 27). Draait een systeem bij de gemeente al vóór 2 december 2027, dan gelden de hoog-risicoplichten pas bij een aanzienlijke wijziging, en uiterlijk op 2 augustus 2030 (artikel 111 lid 2). Gebruikt de gemeente daarnaast een chatbot op basis van een taalmodel van een Amerikaanse aanbieder, dan moet die modelaanbieder al sinds 2 augustus 2025 een gemachtigde hebben (voor een model dat al eerder op de markt was uiterlijk 2 augustus 2027), tenzij het model onder de open-sourcevrijstelling valt.
Bank. Een bank wil een kredietscoremodel van een Britse fintech inzetten om de kredietwaardigheid van particulieren te beoordelen (bijlage III punt 5 onder b). Het Verenigd Koninkrijk is voor de AI Act een derde land, dus de fintech heeft vanaf 2 december 2027 een gemachtigde in de EU nodig. Brengt een Nederlandse partij het systeem van de fintech hier in de handel, dan is die partij importeur en moet zij zelf controleren of die gemachtigde er is (artikel 23 lid 1 onder d). De bank zelf is gebruiksverantwoordelijke en moet bij kredietbeoordeling van particulieren een grondrechteneffectbeoordeling doen (artikel 27 lid 1).
HR. Een HR-afdeling wil wervingssoftware van een Amerikaanse aanbieder die sollicitanten filtert en rangschikt (bijlage III punt 4 onder a). Dezelfde regel: gemachtigde in de EU vanaf 2 december 2027. Zet de HR-afdeling haar eigen naam op het systeem of wijzigt zij het substantieel, dan wordt zij zelf aanbieder (artikel 25 lid 1), zie wanneer word je zelf aanbieder onder de AI Act. Een organisatie in de EU heeft als aanbieder geen gemachtigde nodig.
Wat kost een gemachtigde
De AI Act zegt niets over de prijs; die hangt af van het aantal modellen of systemen, de staat van de documentatie en of er ook een AVG-vertegenwoordiging bij moet. Wat u wel moet vergelijken is de inhoud: leest de gemachtigde de documentatie echt, hoe snel stuurt hij een verzoek van een toezichthouder door, en staat in het mandaat wanneer hij moet opzeggen. Praxikon vervult de rol zelf, met vaste jaarprijzen, zie EU-gemachtigde voor AI-aanbieders.
De toets in vier stappen
- Bent u aanbieder? Ontwikkelt u het model of systeem, of laat u het ontwikkelen, en brengt u het onder eigen naam op de markt? Zo nee, dan wijst u geen gemachtigde aan.
- Bent u buiten de EU gevestigd? Zo nee, dan geen gemachtigde.
- Gaat het om een AI-model voor algemene doeleinden of een hoog-risicosysteem? Model: plicht sinds 2 augustus 2025, tenzij open source zonder systeemrisico. Hoog risico uit bijlage III: vanaf 2 december 2027; bijlage I: vanaf 2 augustus 2028. Ander AI-systeem: geen gemachtigde.
- Vóór het in de handel brengen. Het schriftelijke mandaat moet er zijn voordat het model of systeem in de EU op de markt komt, en moet de taken van artikel 22 lid 3 of artikel 54 lid 3 dekken.
Wilt u voor een concrete toepassing weten welke rol u heeft en welke AI Act- en AVG-plichten in beeld komen? Met de casus-check beschrijft u de toepassing in een paar vragen.
Veelgestelde vragen over de gemachtigde onder de AI Act
Bronnen
Nieuwsbrief
Elke dinsdag de AI Act-week vooruit in 5 minuten
Praktische duiding van deadlines, richtsnoeren en toezicht, zodat u weet wat er deze week toe doet. Geen spam en u schrijft zich met één klik weer uit.
Praktisch en kort · Geen spam · Met één klik uitschrijven