Ga naar de hoofdinhoud
Praxikon

Conformiteitsbeoordeling onder de AI Act: interne controle of een aangemelde instantie?

··16 min leestijd

Voor bijna elk hoog-risicosysteem uit bijlage III doet de aanbieder de conformiteitsbeoordeling zelf. Dat heet interne controle en staat in bijlage VI; een aangemelde instantie komt er niet aan te pas (artikel 43 lid 2). Binnen bijlage III kan alleen voor biometrische systemen (punt 1) een aangemelde instantie nodig zijn; AI in producten zoals medische hulpmiddelen of machines volgt de procedure van de eigen productwetgeving, meestal met een aangemelde instantie. De beoordeling moet klaar zijn voordat het systeem in de handel komt of in gebruik gaat; voor bijlage III-systemen gelden de eisen waartegen u beoordeelt vanaf 2 december 2027.

Stel: u bent privacyjurist bij een gemeente. Het team Werk en Inkomen heeft samen met de eigen datascientists een model gebouwd dat aanvragen voor bijzondere bijstand rangschikt op de kans dat er iets niet klopt. Het model gaat binnenkort draaien onder de naam van de gemeente. "Moeten we nu een keurmerk aanvragen?" vraagt de projectleider. Het korte antwoord: nee, maar de gemeente moet wel zelf aantonen dat het systeem aan de eisen voldoet, en dat vastleggen.

In het kort

Een conformiteitsbeoordeling is het proces waarmee wordt aangetoond dat een hoog-risicosysteem voldoet aan de eisen van hoofdstuk III, afdeling 2 van de AI Act, zoals risicobeheer, datakwaliteit, logging, menselijk toezicht en nauwkeurigheid (artikel 3 punt 20). Die plicht ligt bij de aanbieder (artikel 16 onder f), niet bij de organisatie die een gekocht systeem alleen gebruikt. Voor bijlage III punten 2 tot en met 8 (onder meer overheidsdiensten, krediet, onderwijs, werk) is dat in beginsel interne controle volgens bijlage VI. Voor biometrie (punt 1) kiest de aanbieder tussen interne controle en een aangemelde instantie, maar alleen als hij voor alle eisen geharmoniseerde normen of gemeenschappelijke specificaties heeft toegepast; anders is de aangemelde instantie verplicht. Na de beoordeling volgen de EU-conformiteitsverklaring (artikel 47), de CE-markering (artikel 48) en, voor bijlage III-systemen, registratie (artikel 49). Bij een substantiële wijziging begint het opnieuw (artikel 43 lid 4).

Wie moet de conformiteitsbeoordeling doen

De aanbieder. Artikel 16 onder f verplicht aanbieders van hoog-risicosystemen ervoor te zorgen dat de juiste procedure van artikel 43 wordt uitgevoerd voordat het systeem in de handel wordt gebracht of in gebruik wordt gesteld. Aanbieder is ook een overheidsinstantie die een AI-systeem ontwikkelt of laat ontwikkelen en het onder eigen naam in gebruik stelt (artikel 3 punt 3). De gemeente uit het voorbeeld is dus aanbieder van haar eigen model, en tegelijk gebruiksverantwoordelijke.

Koopt een organisatie een hoog-risicosysteem in, dan doet de leverancier de conformiteitsbeoordeling. De koper wordt pas zelf aanbieder als hij zijn naam of merk op het systeem zet, het substantieel wijzigt of het beoogde doel zo verandert dat het systeem hoog risico wordt (artikel 25 lid 1). Hoe die drie routes uitpakken staat in wanneer word je zelf aanbieder onder de AI Act.

De drie routes van artikel 43

Soort systeemProcedureAangemelde instantie?
Bijlage III punten 2 tot en met 8 (kritieke infrastructuur, onderwijs, werk, essentiële diensten en krediet, rechtshandhaving, migratie, rechtspraak en verkiezingen)Interne controle, bijlage VI (artikel 43 lid 2)Nee
Bijlage III punt 1 (biometrische identificatie op afstand, biometrische categorisering, emotieherkenning)Keuze tussen bijlage VI en bijlage VII, mits alle eisen met geharmoniseerde normen of gemeenschappelijke specificaties zijn ingevuld; anders bijlage VII (artikel 43 lid 1)Ja, behalve bij volledige toepassing van normen
AI in producten onder bijlage I, afdeling A (zoals medische hulpmiddelen, machines, speelgoed, liften)De procedure van de productwetgeving, waarin de AI Act-eisen worden meegenomen (artikel 43 lid 3)In de regel wel: zonder derde partij kan alleen als normen of specificaties alle eisen dekken

Bij biometrische systemen voor rechtshandhaving, migratie en asiel of voor EU-instellingen treedt de markttoezichtautoriteit op als aangemelde instantie (artikel 43 lid 1, derde alinea). Een bijlage I-systeem is alleen hoog risico als het product een beoordeling door een derde moet ondergaan (artikel 6 lid 1 onder b). Een route zonder aangemelde instantie kan dan alleen als de fabrikant voor alle eisen van afdeling 2 geharmoniseerde normen of gemeenschappelijke specificaties heeft toegepast (artikel 43 lid 3, derde alinea); zolang die er niet zijn, is een aangemelde instantie de normale situatie. Valt een systeem zowel onder bijlage I als onder bijlage III, dan volgt de aanbieder de procedure van de productwetgeving (artikel 43 lid 3, laatste alinea). De Commissie kan bovendien bij gedelegeerde handeling bepalen dat systemen van bijlage III punten 2 tot en met 8 (deels) de route met een aangemelde instantie volgen (artikel 43 lid 6). Voor medische AI staat die combinatie uitgewerkt in medische AI onder de AI Act en de MDR.

Wat interne controle inhoudt

Interne controle is geen formulier, maar een eigen toets in drie onderdelen (bijlage VI):

  1. De aanbieder controleert dat zijn systeem voor kwaliteitsbeheer voldoet aan artikel 17.
  2. Hij beoordeelt de technische documentatie (artikel 11 en bijlage IV) om vast te stellen of het systeem voldoet aan de eisen van afdeling 2.
  3. Hij controleert of het ontwerp- en ontwikkelproces en de monitoring na het in de handel brengen (artikel 72) overeenkomen met die documentatie.

Het zwaartepunt ligt dus bij de technische documentatie en het kwaliteitssysteem. Wie die niet op orde heeft, kan de beoordeling niet afronden. Voor financiële instellingen die al onder interne governanceregels van het financiële Unierecht vallen, geldt de plicht tot een kwaliteitssysteem grotendeels als vervuld door die regels na te leven, behalve de onderdelen over risicobeheer, monitoring na het in de handel brengen en het melden van incidenten (artikel 17 lid 4, dat lid 1 onder g, h en i uitzondert).

Wat er na de beoordeling volgt

  • EU-conformiteitsverklaring. De aanbieder verklaart schriftelijk dat het systeem aan afdeling 2 voldoet, met de gegevens van bijlage V, en houdt die verklaring tien jaar beschikbaar voor de toezichthouder (artikel 47).
  • CE-markering. Zichtbaar, leesbaar en onuitwisbaar op het systeem; alleen als dat niet kan of niet passend is, op de verpakking of in de documentatie (artikel 48 lid 3). Bij een digitaal systeem mag het een digitale markering zijn die makkelijk bereikbaar is via de interface (artikel 48 lid 2). Was een aangemelde instantie betrokken, dan komt haar identificatienummer erbij.
  • Registratie (alleen bijlage III). De aanbieder registreert zichzelf en het systeem in de EU-databank voordat het in de handel komt of in gebruik gaat (artikel 49 lid 1). Systemen voor kritieke infrastructuur (bijlage III punt 2) worden nationaal geregistreerd (lid 5). Een overheidsorganisatie die een hoog-risicosysteem gebruikt, registreert daarnaast dat gebruik (lid 3). AI-systemen uit bijlage I worden niet in de EU-databank geregistreerd.

Wanneer de plicht geldt

Artikel 43 staat in afdeling 5 van hoofdstuk III. Die afdeling valt onder de algemene toepassingsdatum van 2 augustus 2026, maar de eisen waartegen u beoordeelt (afdeling 2) en de plicht om de beoordeling uit te voeren (artikel 16, afdeling 3) gelden voor bijlage III-systemen vanaf 2 december 2027 en voor bijlage I-systemen vanaf 2 augustus 2028 (artikel 113 onder c, zoals gewijzigd door Verordening (EU) 2026/1744). De regels voor aangemelde instanties zelf (afdeling 4) gelden al sinds 2 augustus 2025 (artikel 113 onder b). Instanties die al onder de productwetgeving van bijlage I zijn aangemeld, moeten uiterlijk op 28 januari 2028 aanmelding onder de AI Act aanvragen (artikel 43 lid 3).

Voor systemen die al vóór 2 december 2027 op de markt of in gebruik zijn, gelden de hoog-risicoplichten pas bij een aanzienlijke wijziging in het ontwerp. Systemen die bedoeld zijn voor gebruik door overheidsinstanties moeten in elk geval uiterlijk op 2 augustus 2030 voldoen (artikel 111 lid 2). Draait het model van de gemeente dus al vóór 2 december 2027, dan geldt die latere termijn, tenzij het model eerder aanzienlijk wordt gewijzigd.

Normen: waarom biometrie vaak naar een aangemelde instantie gaat

Een geharmoniseerde norm geeft een vermoeden van overeenstemming met de eisen die de norm dekt (artikel 40). Sinds 14 oktober 2026 is EN 18286:2026 een geharmoniseerde norm (Uitvoeringsbesluit (EU) 2026/2274), maar die gaat over het kwaliteitssysteem van artikel 17, en dat staat in afdeling 3, niet in afdeling 2. Voor de eisen van afdeling 2 zelf, zoals risicobeheer, data, logging, transparantie, menselijk toezicht, nauwkeurigheid en robuustheid, zijn de normen nog in ontwerp. Daaruit volgt: zolang niet voor alle eisen van afdeling 2 geharmoniseerde normen of gemeenschappelijke specificaties bestaan en volledig zijn toegepast, moet een aanbieder van een biometrisch systeem de route met een aangemelde instantie volgen (artikel 43 lid 1, tweede alinea, onder a tot en met d). Welke instanties zijn aangemeld, staat in de NANDO-database van de Europese Commissie. Voor de systemen van punt 2 tot en met 8 maakt het ontbreken van normen niet uit voor de procedure: die blijft interne controle, al moet de aanbieder de eisen dan op een andere manier onderbouwen.

Opnieuw beoordelen bij een wijziging

Een systeem dat al beoordeeld is, ondergaat een nieuwe conformiteitsbeoordeling bij elke substantiële wijziging, ook als de huidige gebruiksverantwoordelijke het systeem gewoon blijft gebruiken (artikel 43 lid 4). Substantieel is een wijziging die de aanbieder niet had voorzien in de eerste beoordeling en die de naleving van de eisen raakt of het beoogde doel verandert (artikel 3 punt 23). Bij een systeem dat blijft leren tellen wijzigingen die de aanbieder al bij de eerste conformiteitsbeoordeling vooraf heeft bepaald en beschreven in de technische documentatie (bijlage IV punt 2 onder f) niet als substantieel. Leg die grenzen dus vooraf vast, anders wordt elke hertraining een vraag.

Vier voorbeelden

Gemeente. Het eigen model voor bijzondere bijstand valt onder bijlage III punt 5 onder a (beoordelen of mensen in aanmerking komen voor essentiële overheidsuitkeringen en -diensten), als het een AI-systeem is; zie wanneer software een AI-systeem is. Een beroep op de uitzondering van artikel 6 lid 3 ligt niet voor de hand: een model dat aanvragers rangschikt, profileert natuurlijke personen, en dan blijft een bijlage III-systeem altijd hoog risico. De gemeente is aanbieder en doet interne controle, stelt de conformiteitsverklaring op, brengt de CE-markering aan (bij software digitaal, via de interface) en registreert het systeem en het gebruik. Als gebruiksverantwoordelijke doet zij daarnaast een FRIA (artikel 27) en een DPIA. Koopt de gemeente het model in, dan doet de leverancier de conformiteitsbeoordeling en vraagt de gemeente om de conformiteitsverklaring en de gebruiksinstructies.

Bank. Een zelf ontwikkeld model voor kredietwaardigheid van particulieren valt onder bijlage III punt 5 onder b. De bank is aanbieder en doet interne controle; haar bestaande governance onder het financiële recht dekt het kwaliteitssysteem grotendeels (artikel 17 lid 4). Als gebruiksverantwoordelijke van haar eigen model doet zij daarnaast een FRIA (artikel 27 lid 1 noemt punt 5 onder b uitdrukkelijk). Een model dat alleen fraude opspoort, valt buiten punt 5 onder b.

School. Een systeem dat toetsresultaten van leerlingen beoordeelt, valt onder bijlage III punt 3 onder b. Een school die zo'n systeem koopt, doet zelf geen conformiteitsbeoordeling. Zij volgt de plichten van artikel 26; vraag als goede gewoonte de conformiteitsverklaring op en kijk of het systeem een CE-markering heeft. Is de school een publiekrechtelijk orgaan of levert zij een openbare dienst, dan doet zij ook een FRIA (artikel 27 lid 1); als overheidsorgaan registreert zij het gebruik (artikel 49 lid 3) en controleert zij dat het systeem in de EU-databank staat (artikel 26 lid 8).

HR. Een organisatie koopt een wervingstool (bijlage III punt 4 onder a) en laat het selectiemodel door een eigen team aanpassen, buiten wat de leverancier had voorzien. Blijft het systeem hoog risico, dan kan dat een substantiële wijziging zijn: de organisatie wordt aanbieder (artikel 25 lid 1 onder b) en moet een nieuwe conformiteitsbeoordeling doen.

En de AVG?

Een conformiteitsbeoordeling vervangt geen DPIA. Verwerkt het systeem persoonsgegevens met een hoog risico, dan blijft artikel 35 AVG gelden; de gebruiksverantwoordelijke gebruikt voor die DPIA de informatie die de aanbieder moet verstrekken (artikel 13 en artikel 26 lid 9 AI Act). Voor de gemeente uit het voorbeeld, die zowel aanbieder als gebruiker is, overlappen de technische documentatie, de FRIA en de DPIA sterk. Schrijf ze uit één dossier, maar houd ze als aparte beoordelingen herkenbaar: ze toetsen aan andere normen en worden door verschillende toezichthouders gelezen. Meer in DPIA en FRIA: het praktische verschil.

Boetes

Een aanbieder die de plichten van artikel 16 niet nakomt, waaronder de conformiteitsbeoordeling, riskeert een boete tot 15 miljoen euro of, voor een onderneming, tot 3 procent van de wereldwijde jaaromzet als dat hoger is (artikel 99 lid 4 onder a). Voor kmo's, start-ups en kleine midcapondernemingen geldt het laagste van de twee (lid 6 en 6 bis). Of een gemeente een AI Act-boete kan krijgen, bepaalt Nederland zelf (lid 8); dat is nog niet bij wet geregeld. Zie boetes onder de AI Act en de AVG voor gemeenten.

De toets in vier stappen

  1. Is het een hoog-risicosysteem? Valt het onder bijlage III en geldt de uitzondering van artikel 6 lid 3 niet (bij profilering nooit), of is het zelf een product of een veiligheidscomponent van een product uit bijlage I waarvoor een beoordeling door een derde nodig is (artikel 6)? Zo nee, dan geen conformiteitsbeoordeling.
  2. Bent u aanbieder? Ontwikkelt u het zelf of laat u het ontwikkelen en zet u het onder eigen naam in, of wijzigt u een gekocht systeem substantieel? Dan wel. Gebruikt u alleen een gekocht systeem, dan doet de leverancier het.
  3. Welke route? Bijlage III punten 2 tot en met 8: interne controle. Biometrie: aangemelde instantie, tenzij alle eisen met normen of specificaties zijn ingevuld. Bijlage I: de productprocedure.
  4. Wanneer? Vóór het in de handel brengen of in gebruik stellen, voor bijlage III vanaf 2 december 2027, en opnieuw bij elke substantiële wijziging. Bestaande overheidssystemen uiterlijk op 2 augustus 2030.

Wilt u dit voor uw eigen toepassing doorlopen? Met de casus-check beschrijft u de toepassing in een paar vragen en ziet u welke AI Act- en AVG-plichten in beeld komen, inclusief uw rol als aanbieder of gebruiksverantwoordelijke.

Veelgestelde vragen over de conformiteitsbeoordeling

Bronnen

EUR-Lex: Uitvoeringsbesluit (EU) 2026/2274 over de geharmoniseerde norm EN 18286:2026 (kwaliteitsbeheer) (12 oktober 2026, in werking 14 oktober 2026, geraadpleegd 16 november 2026)
Europese Commissie: NANDO-database van aangemelde instanties (geraadpleegd 16 november 2026)
EUR-Lex: Verordening (EU) 2016/679 (AVG), artikel 35 (27 april 2016, geraadpleegd 16 november 2026)

Nieuwsbrief

Elke dinsdag de AI Act-week vooruit in 5 minuten

Praktische duiding van deadlines, richtsnoeren en toezicht, zodat u weet wat er deze week toe doet. Geen spam en u schrijft zich met één klik weer uit.

Praktisch en kort · Geen spam · Met één klik uitschrijven

Geschreven door

Zahed Ashkara, freelance AI- en privacyconsultant en jurist

Zahed Ashkara

Freelance AI- en privacyconsultant en jurist · AI-governance en -veiligheid

Zahed Ashkara is freelance AI- en privacyconsultant en jurist voor de AVG en de EU AI Act. Organisaties huren hem in als AI governance consultant, privacyjurist, externe FG of AI-governance lead, laten een DPIA, FRIA of AI Act-classificatie door hem uitvoeren, of boeken een incompany-training. Hij richt zich op AI-governance en -veiligheid, ook van AI-agents. Hij werkt uitsluitend als zelfstandige, via Embed AI (handelsnaam Praxikon). Hij is Certified AI Compliance Officer (CAICO) en sinds juli 2026 lid van de NEN-normcommissie Artificial Intelligence & Big Data.

Volg via LinkedInBekijk expertprofiel

Gebruik deze bronnen ook in uw AI-assistent: Praxikon in Claude en andere assistenten

Praktijkverhalen

Ontdek hoe organisaties dit in de praktijk toepassen

Gerelateerde artikelen

De gemachtigde onder de AI Act: wie moet er een aanwijzen en wat doet hij?

Een aanbieder buiten de EU die een AI-model voor algemene doeleinden of een hoog-risicosysteem in de EU op de markt brengt, moet eerst een gemachtigde in de EU aanwijzen, met een schriftelijk mandaat. Voor modellen geldt dat sinds 2 augustus 2025, voor hoog-risicosystemen uit bijlage III vanaf 2 december 2027. Wat de gemachtigde doet, wat hij niet doet, hoe het zich verhoudt tot de AVG-vertegenwoordiger, en wat een gemeente, een bank en een HR-afdeling bij inkoop moeten nagaan.

EU AI ActArtikel 22Artikel 54

Mag emotieherkenning op de werkplek onder de AI Act?

Nee. Emotieherkenning op de werkplek en in het onderwijs is sinds 2 februari 2025 verboden, behalve om medische of veiligheidsredenen. Wat precies onder het verbod valt, met voorbeelden uit een gemeente, een bank, een school en de HR-afdeling, en wat de AVG er nog aan toevoegt.

EU AI ActArtikel 5Emotieherkenning