Elke lidstaat moet uiterlijk op 2 augustus 2027 een AI-testomgeving voor regelgeving hebben, vaak sandbox genoemd. Dat is een afgesproken traject waarin u een AI-systeem onder begeleiding van de toezichthouder ontwikkelt en test voordat het op de markt komt. Artikel 57 regelt dat die testomgeving er komt. Artikel 58 draagt de Commissie op de spelregels vast te leggen. Dat is op 10 november 2026 gebeurd, met Uitvoeringsverordening (EU) 2026/2487. Zij is op 11 november 2026 bekendgemaakt en treedt in werking op de twintigste dag daarna. Naar onze berekening is dat 1 december 2026.
Stel: het is december 2026. De gemeente Waterveen wil samen met een softwarebedrijf van 30 medewerkers een systeem testen dat helpt beoordelen of een inwoner recht heeft op bijzondere bijstand. Wie van de twee vraagt aan? Wat kost het? En wat heeft de gemeente aan het papier dat zij na afloop krijgt? Daarna dezelfde vragen voor een bank, een hogeschool en een start-up. De voorbeelden zijn verzonnen.
In het kort
Artikel 58 richt zich tot de Commissie. Zij stelt uitvoeringshandelingen vast over vier onderwerpen: wie wordt toegelaten en hoe wordt gekozen, de procedures van aanvraag tot vertrek, de voorwaarden voor deelnemers en, sinds de Digitale omnibus inzake AI, de governance van de testomgevingen. Lid 2 somt op wat die handelingen moeten waarborgen, zoals een besluit binnen drie maanden en kosteloze toegang voor kmo's.
Uitvoeringsverordening (EU) 2026/2487 vult dat in met tien artikelen. Zij geldt voor elke testomgeving die op artikel 57 berust: nationaal, regionaal of lokaal, die van de Europese Toezichthouder voor gegevensbescherming en die van het AI-bureau.
Aanvragen doet de aanbieder of potentiële aanbieder, als hij wil samen met een gebruiksverantwoordelijke. Het systeem mag nog niet op de markt zijn, of het wordt substantieel gewijzigd, of het wordt door een nieuw beoogd doel alsnog een systeem met een hoog risico. De toezichthouder weegt vijf selectiecriteria en beslist binnen drie maanden. Tegen dat besluit staat beroep open.
Kmo's en overheidsinstanties betalen niets voor begeleiding, advies en toezicht. Andere ondernemingen kunnen de volledige kosten in rekening krijgen.
Na afloop krijgt de deelnemer een eindverslag, uiterlijk 45 werkdagen na het einde, en op verzoek een schriftelijk bewijs. Die stukken zijn geen conformiteitsverklaring en geen toestemming om het systeem in de handel te brengen. Markttoezichtautoriteiten en aangemelde instanties in alle lidstaten moeten ze wel als documentatie erkennen.
Deelname stelt niemand vrij van de wet. De AVG blijft gelden, en de privacytoezichthouder wordt betrokken zodra er persoonsgegevens worden verwerkt.
Dit stuk gaat over de spelregels. Wat een testomgeving is en hoe Nederland haar wil inrichten staat in de Nederlandse AI-testomgeving. Testen buiten een testomgeving staat in testen onder reële omstandigheden, en de voorrang voor kleine bedrijven in mkb, start-ups en kleine midcaps.
Wat artikel 58 zelf zegt
Naar onze lezing geeft artikel 58 een aanvrager zelf geen rechten. Het is een opdracht aan de Commissie, die de regels vaststelt samen met een comité van de lidstaten (de onderzoeksprocedure van artikel 98 lid 2). De uitvoeringshandelingen bevatten gemeenschappelijke beginselen over vier onderwerpen (lid 1):
| Punt | Onderwerp |
|---|---|
| a | Toelatings- en selectiecriteria voor deelname |
| b | Procedures voor aanvraag, deelname, monitoring, uittreding en beëindiging, met het testomgevingsplan en het eindverslag |
| c | De voorwaarden die voor deelnemers gelden |
| d | Governance, waaronder de betrokkenheid van en het toezicht door de gegevensbeschermingsautoriteiten en de samenwerking op nationaal en Unieniveau |
Punt d is toegevoegd door de Digitale omnibus inzake AI (Verordening (EU) 2026/1744), die ook het woord governance in de aanhef van lid 1 zette. De rest van artikel 58 is niet gewijzigd.
Lid 2 zegt wat de uitvoeringshandelingen moeten waarborgen. Kort samengevat:
- de testomgeving staat open voor elke aanbieder of potentiële aanbieder die aan transparante en eerlijke criteria voldoet, en de aanvrager hoort binnen drie maanden wat het besluit is (onder a);
- de toegang is breed en gelijk, en aanvragen samen met gebruiksverantwoordelijken en andere derden is mogelijk (onder b);
- nationale autoriteiten houden zo veel mogelijk ruimte voor een eigen inrichting (onder c);
- de toegang is kosteloos voor kmo's, waaronder start-ups, behalve uitzonderlijke kosten die billijk en evenredig worden verhaald (onder d);
- de leerresultaten helpen bij de conformiteitsbeoordeling en bij de gedragscodes van artikel 95 (onder e);
- andere spelers kunnen meedoen, zoals aangemelde instanties, normalisatieorganisaties, testfaciliteiten en onderzoekers (onder f);
- de procedures zijn eenvoudig en in de hele Unie gestroomlijnd, en deelname wordt in de hele Unie wederzijds en uniform erkend (onder g);
- deelname duurt zo lang als past bij de complexiteit en omvang van het project en kan worden verlengd (onder h);
- de testomgeving helpt bij het ontwikkelen van instrumenten om systemen te testen en te beoordelen, bijvoorbeeld op nauwkeurigheid, robuustheid en cyberbeveiliging (onder i).
Lid 3 zegt dat potentiële aanbieders, vooral kmo's en start-ups, worden doorverwezen naar hulp, zoals begeleiding bij de toepassing van de verordening, hulp bij normen en certificering en testfaciliteiten. Lid 4 gaat over testen onder reële omstandigheden binnen de testomgeving: de autoriteit spreekt de voorwaarden en waarborgen daarvoor specifiek met de deelnemers af.
De uitvoeringsverordening in één oogopslag
| Artikel van Uitvoeringsverordening (EU) 2026/2487 | Onderwerp |
|---|---|
| 1 | Toepassingsgebied: alle testomgevingen van artikel 57 lid 1, 2, 3 en 3 bis van de AI Act |
| 2 | Algemene voorwaarden, voorrang en kosten |
| 3 | Aanvraag en selectie, besluit binnen drie maanden, beroep |
| 4 | Deelname: registratie door de autoriteit, duur, vertrouwelijkheid |
| 5 | Het testomgevingsplan |
| 6 | Schriftelijk bewijs en eindverslag |
| 7 | Vrijwillige vervolgactiviteiten na deelname |
| 8 | Verlengen en opschorten |
| 9 | Jaarverslagen en evaluatie |
| 10 | Inwerkingtreding |
De verordening richt zich vooral tot de bevoegde autoriteiten. Zij moeten daarbij de modellen en richtsnoeren toepassen die de AI-board vaststelt op grond van artikel 66 onder d van de AI Act, bijvoorbeeld voor het aanvraagformulier, het testomgevingsplan en het eindverslag. Welke modellen er al zijn, hebben wij niet kunnen vaststellen. Vraag er dus naar bij de toezichthouder.
Een apart hoofdstuk over governance heeft de uitvoeringsverordening niet. De betrokkenheid van de gegevensbeschermingsautoriteit loopt via het testomgevingsplan, zie hieronder.
Wie kan aanvragen, en met welk systeem?
Elke aanbieder of potentiële aanbieder kan een aanvraag indienen, met een formulier dat de autoriteit beschikbaar stelt (artikel 3 lid 1 van Uitvoeringsverordening (EU) 2026/2487). Een voorstel wordt in behandeling genomen als het aan twee eisen tegelijk voldoet (artikel 3 lid 2).
De eerste eis gaat over de aanvrager. Dat is de aanbieder of potentiële aanbieder. Hij mag de aanvraag samen indienen met gebruiksverantwoordelijken of andere derden die voor de deelname nodig zijn. Een gebruiksverantwoordelijke kan naar onze lezing dus niet in zijn eentje aanvragen. Een aanbieder zonder zetel of bijkantoor in de Unie dient de aanvraag in samen met een gemachtigde vertegenwoordiger in de Unie.
De tweede eis gaat over het systeem. Het gaat om een van deze drie situaties:
- het AI-systeem is nog niet in de handel gebracht of in gebruik gesteld;
- het is al in de handel of in gebruik, maar wordt substantieel gewijzigd in de zin van artikel 3 punt 23 van de AI Act (de Nederlandse tekst van de uitvoeringsverordening zegt hier "ingrijpend", de Engelse "substantial modification");
- het was volgens het beoogde doel geen systeem met een hoog risico, maar is zo in de handel gebracht of in gebruik gesteld dat het dat wel wordt (artikel 25 lid 1 onder c van de AI Act).
Voor een systeem dat al draait en niet verandert, is de testomgeving dus niet bedoeld.
U hoeft niet aan te vragen in de lidstaat waar u gevestigd bent. Een Nederlandse aanbieder mag ook bij een testomgeving in een andere lidstaat aankloppen.
Hoe kiest de toezichthouder?
De autoriteit weegt ten minste vijf selectiecriteria (artikel 3 lid 3 van Uitvoeringsverordening (EU) 2026/2487):
- de noodzaak om deel te nemen, door specifieke juridische en praktische vragen rond de AI Act en ander toepasselijk recht;
- wat de toezichthouder en de sector ervan kunnen leren, en of dat breder toepasbaar is;
- de bijdrage aan het algemeen belang, het maatschappelijk nut en het beleid van de Unie;
- hoe ver het voorstel is uitgewerkt;
- het innovatieve karakter van het AI-systeem. De Nederlandse tekst spreekt hier van het beoogde karakter; de Engelse tekst en overweging 14 gaan over het innovatieve karakter.
Volgens overweging 14 kan vernieuwing ook zitten in een bestaande techniek die in een nieuw domein wordt toegepast, of in nieuwe maatregelen om aan de wet te voldoen of grondrechten beter te beschermen. Een autoriteit mag eigen criteria toevoegen als die redelijk, evenredig en goed onderbouwd zijn.
De autoriteit kan daarnaast periodiek besluiten meer voorrang te geven aan bepaalde sectoren van bijzonder strategisch belang, ook in het publieke domein, en aan gebieden waar de uitvoering van de regels lastig is, zolang de toegang breed en gelijk blijft (artikel 3 lid 4). Kmo's, waaronder start-ups, met een zetel of bijkantoor in de Unie krijgen voorrang, voor zover zij aan de toelatingsvoorwaarden en selectiecriteria voldoen (artikel 62 lid 1 onder a van de AI Act). Bij een testomgeving van het AI-bureau geldt de voorrang ook voor kleine midcapondernemingen (artikel 57 lid 3 bis van de AI Act en artikel 2 lid 3 van de uitvoeringsverordening).
De aanvrager hoort de uitkomst uiterlijk drie maanden nadat de volledige aanvraag is ingediend, of drie maanden na de sluitingsdatum als de autoriteit met een oproep werkt. Tegen het besluit kan hij in beroep volgens de nationale regels voor bestuursbesluiten (artikel 3 lid 7). Volgens overweging 15 horen daarbij het recht om gehoord te worden, inzage in het eigen dossier en een gemotiveerd besluit. Hoe dat in Nederland precies loopt, hangt af van de autoriteit die de testomgeving gaat uitvoeren en van de nationale regels.
Wat kost het?
| Wie | Wat de autoriteit mag rekenen |
|---|---|
| Kmo, ook start-up | Niets voor begeleiding, advies en toezicht over de AI Act en ander recht waarop in de testomgeving toezicht wordt gehouden. Daaronder vallen toezicht op testen onder reële omstandigheden, steun bij de conformiteitsbeoordeling, het gebruik van de voorrechten van artikel 57 lid 12 en artikel 59, doorverwijzing naar diensten die aan de inzet voorafgaan en het testen en valideren van AI-systemen. Wel uitzonderlijke kosten voor andere, afgesproken diensten |
| Overheidsinstantie, overheidsorgaan of agentschap | Dezelfde prijsregeling als voor kmo's |
| Andere onderneming | De autoriteit kan de volledige kosten van de diensten rekenen en maakt dan bij de opening van de aanvraagfase een lijst van vergoedingen bekend |
| Aanbieder zonder zetel of bijkantoor in de Unie | Een deelnamevergoeding, en hij wijst een gemachtigde vertegenwoordiger in de Unie aan |
Dit staat in artikel 2 lid 3, 4 en 5 van Uitvoeringsverordening (EU) 2026/2487. Uitzonderlijke kosten zijn kosten voor andere diensten dan de kosteloze, waarvoor de autoriteit extra financiële capaciteit nodig heeft. Die diensten worden met de deelnemer afgesproken en staan in het testomgevingsplan. De autoriteit verhaalt ze op billijke, transparante en evenredige wijze, meldt de mogelijkheid zo vroeg mogelijk en in elk geval voordat de deelname begint, en stuurt een factuur waaruit blijkt welke kosten zijn gemaakt en hoe ze zijn berekend.
Dat ook overheidsinstanties onder de prijsregeling voor kmo's vallen, staat niet in artikel 58 van de AI Act. De uitvoeringsverordening voegt het toe (artikel 2 lid 3, laatste alinea, en overweging 9). Wat een overheidsinstantie, overheidsorgaan of agentschap precies is, omschrijft zij niet.
Het testomgevingsplan
Na de selectie spreken de deelnemer en de autoriteit zonder vertraging een testomgevingsplan af. Daarin staat ten minste (artikel 5 lid 2 van Uitvoeringsverordening (EU) 2026/2487):
- wie de aanvrager is en om welk AI-systeem het gaat;
- het geschatte tijdpad, met een geschatte einddatum;
- de doelen, de activiteiten, de rollen van de aanbieder en van eventuele gebruiksverantwoordelijken en andere derden, en de diensten die de autoriteit levert, ook de diensten waarvoor kosten worden gerekend;
- de eisen en plichten uit de AI Act en ander recht waarop in het project toezicht wordt gehouden;
- of er persoonsgegevens worden verwerkt en of de gegevensbeschermingsautoriteit moet worden betrokken;
- waarborgen voor risicobeheer en een procedure voor het monitoren, afhandelen en melden van ernstige incidenten, als dat gezien de risico's nodig en passend is;
- als het aan de orde is: een plan voor testen onder reële omstandigheden onder toezicht.
De deelnemer geeft naar beste vermogen aan welke informatie in het plan vertrouwelijk is. Dat is belangrijk voor later: wat u niet als vertrouwelijk aanmerkt in het plan of uitdrukkelijk vóór het einde van het project, wordt geacht beschikbaar te zijn voor openbaarmaking (artikel 6 lid 8). Naar onze lezing telt dat vooral voor de bevindingen en lessen uit het eindverslag die de autoriteit ook zonder uw instemming mag bekendmaken; daarin mag alleen niet-vertrouwelijke informatie staan. Het plan kan tijdens het traject worden aangepast als beide partijen dat willen.
Hoe lang, verlengen en stoppen
De duur moet in verhouding staan tot de capaciteit van de autoriteit, tot de vraag of het project een deel of de hele conformiteitsbeoordeling van artikel 43 bestrijkt, en tot de complexiteit en omvang van het project (artikel 4 lid 4 van Uitvoeringsverordening (EU) 2026/2487). Een vaste maximumduur noemt de verordening niet.
Verlengen kan tot dertig kalenderdagen vóór de geplande einddatum, als beide partijen het willen en de verlenging gerechtvaardigd is (artikel 8 lid 1).
De autoriteit kan het testen of de deelname tijdelijk of definitief stilleggen als risico's niet te beperken zijn. Dat kan zij aannemen als de voorwaarden uit het testomgevingsplan zijn geschonden, als er significante risico's voor gezondheid, veiligheid of grondrechten zijn die niet doeltreffend kunnen worden beperkt (artikel 57 lid 11 van de AI Act), of als de deelnemer er zelf gemotiveerd om vraagt. Zij meldt het besluit en de redenen aan het AI-bureau (artikel 8 lid 2).
Wat u na afloop krijgt, en wat het waard is
Na afloop beoordeelt de autoriteit het project aan de hand van de doelen uit het plan. Er zijn twee stukken (artikel 57 lid 7 van de AI Act en artikel 6 van Uitvoeringsverordening (EU) 2026/2487).
Het schriftelijk bewijs krijgt u op verzoek. Het noemt de activiteiten die met succes zijn uitgevoerd, de wettelijke eisen en plichten die zijn beoordeeld, en het bewijs dat het project is afgerond. Het kan samen met andere betrokken autoriteiten worden opgesteld en door elk van hen worden ondertekend.
Het eindverslag krijgt elke deelnemer, binnen een redelijke termijn en uiterlijk 45 werkdagen na het einde van de deelname. Het beschrijft de belangrijkste juridische vragen, hoe die zijn opgelost, eventuele ernstige incidenten en de lessen die anderen kunnen gebruiken.
Wat zijn die stukken waard? Drie dingen staan vast.
Ten eerste zijn zij geen conformiteitsverklaring. Zij hebben niet dezelfde status of hetzelfde rechtsgevolg als de EU-conformiteitsverklaring van artikel 47 (artikel 6 lid 2 en 5). Overweging 20 van de uitvoeringsverordening zegt dat deelname en vertrek geen goedkeuring zijn om het systeem in de handel te brengen of in gebruik te stellen, en dat vertrek geen vermoeden van conformiteit geeft.
Ten tweede tellen zij wel mee. Markttoezichtautoriteiten en aangemelde instanties houden op een positieve manier rekening met het eindverslag en het schriftelijk bewijs, om de conformiteitsbeoordeling in redelijke mate te versnellen (artikel 57 lid 7 van de AI Act).
Ten derde gelden zij in de hele Unie. Markttoezichtautoriteiten en aangemelde instanties uit elke lidstaat erkennen beide stukken als documentatie van wat er is gedaan en geleerd (artikel 6 lid 9). Naar onze lezing is een traject in een andere lidstaat dus niet minder waard.
Het eindverslag kan op het informatieplatform van de Commissie worden gepubliceerd als deelnemer en autoriteit daar uitdrukkelijk mee instemmen. Stemt de deelnemer niet in, dan mag de autoriteit nog steeds de belangrijkste bevindingen en lessen bekendmaken, zonder vertrouwelijke informatie (artikel 6 lid 7 en 8).
Boetes en schade tijdens de test
De bescherming tijdens de test staat in artikel 57 lid 12 van de AI Act, niet in artikel 58. Houdt een potentiële aanbieder zich aan het plan en de voorwaarden en volgt hij te goeder trouw de aanwijzingen van de autoriteit, dan leggen de autoriteiten geen bestuurlijke boete op voor een schending van de AI Act. Voor ander recht, zoals de AVG, geldt dat alleen als de toezichthouder voor dat recht actief bij het toezicht in de testomgeving betrokken was en aanwijzingen voor naleving heeft gegeven. De tekst noemt bij de boetes alleen potentiële aanbieders. Naar onze lezing is daarom niet zeker dat dezelfde bescherming geldt voor een aanbieder die een systeem test dat al op de markt is.
Schade aan derden valt daar niet onder. Wie tijdens het experiment schade veroorzaakt, moet die volgens de gewone regels vergoeden. De uitvoeringsverordening herhaalt dat deelnemers zelf verantwoordelijk blijven voor de naleving van het recht van de Unie (artikel 2 lid 6).
Naar onze lezing geeft de testomgeving ook geen ontheffing van de verboden van artikel 5. De toezichthoudende en corrigerende bevoegdheden van de autoriteiten blijven volledig bestaan (artikel 57 lid 11).
Persoonsgegevens: de AVG blijft gelden
Verwerkt het systeem persoonsgegevens, dan zorgt de autoriteit ervoor dat de gegevensbeschermingsautoriteit bij de testomgeving wordt betrokken en toezicht houdt op haar eigen terrein (artikel 57 lid 10 van de AI Act en overweging 11 van de uitvoeringsverordening). In Nederland is dat de Autoriteit Persoonsgegevens. Het testomgevingsplan vermeldt of er persoonsgegevens worden verwerkt.
Een testomgeving verandert niets aan uw eigen plichten onder de AVG. U heeft een grondslag nodig, u informeert betrokkenen en u voert zo nodig een gegevensbeschermingseffectbeoordeling uit (artikel 35 AVG).
Eén ding regelt de AI Act extra. Artikel 59 laat toe dat persoonsgegevens die voor een ander doel zijn verzameld, in de testomgeving worden gebruikt om bepaalde systemen in het algemeen belang te ontwikkelen, trainen en testen, bijvoorbeeld voor de doeltreffendheid en kwaliteit van het openbaar bestuur en de openbare diensten. Daar gelden tien voorwaarden voor (lid 1), onder meer deze. De gegevens zijn nodig om aan de eisen voor systemen met een hoog risico te voldoen en dat lukt niet met geanonimiseerde of synthetische gegevens. Er wordt bewaakt of er hoge risico's voor de betrokkenen ontstaan in de zin van artikel 35 AVG, en de verwerking kan dan direct worden gestopt. De gegevens staan in een afgeschermde omgeving onder de controle van de potentiële aanbieder. Persoonsgegevens die in de testomgeving ontstaan, worden niet buiten de testomgeving gedeeld. De verwerking leidt niet tot maatregelen of besluiten die gevolgen hebben voor de betrokkenen. De gegevens worden na afloop gewist. En de autoriteit zet een korte samenvatting van het project op haar website. Volgens overweging 140 van de AI Act blijven alle andere plichten van de verwerkingsverantwoordelijke en alle rechten van betrokkenen gelden.
Hoofdvoorbeeld: de gemeente en de leverancier
Terug naar Waterveen. Het systeem helpt beoordelen of een inwoner recht heeft op bijzondere bijstand. Naar onze lezing valt dat in beginsel onder bijlage III punt 5 onder a (beoordelen of iemand in aanmerking komt voor essentiële overheidsuitkeringen), tenzij de uitzondering van artikel 6 lid 3 opgaat.
Wie vraagt aan? Naar onze lezing het softwarebedrijf, als potentiële aanbieder, wanneer het systeem onder zijn naam of merk wordt geleverd. De gemeente doet mee als gebruiksverantwoordelijke en staat met haar rol in het testomgevingsplan. Laat de gemeente het systeem zelf ontwikkelen en stelt zij het onder eigen naam in gebruik, dan is zij zelf aanbieder en kan zij zelf aanvragen (artikel 3 punt 3).
Wat kost het? Het softwarebedrijf is een kmo, als het ook met partnerondernemingen en verbonden ondernemingen onder de grenzen blijft. Dan zijn begeleiding, advies en toezicht kosteloos en heeft het voorrang. Voor de gemeente geldt dezelfde prijsregeling.
Maakt het project kans? Het raakt een publieke dienst en een vraag waar veel gemeenten mee zitten: hoe richt je menselijk toezicht in bij beslissingen over bijstand? Dat past bij de criteria algemeen belang en leren voor de sector. Of het wordt gekozen, hangt ook af van de capaciteit van de toezichthouder.
En de gegevens? Wil het bedrijf testen met oude bijstandsdossiers, dan zijn dat persoonsgegevens die voor een ander doel zijn verzameld. Dat kan via de voorwaarden van artikel 59. Buiten die route geldt de AVG onverkort: er is een grondslag nodig en het nieuwe doel moet in beginsel verenigbaar zijn met het doel waarvoor de gegevens zijn verzameld (artikel 6 lid 4 AVG). Staan er gezondheidsgegevens in de dossiers, dan geldt ook artikel 9 AVG. De gemeente blijft verwerkingsverantwoordelijke voor haar dossiers en kijkt of een gegevensbeschermingseffectbeoordeling nodig is (artikel 35 AVG). Bij de route van artikel 59 mag de verwerking niet leiden tot maatregelen of besluiten over echte aanvragers (lid 1 onder f).
Wat heeft de gemeente aan het eindverslag? Het laat zien welke eisen zijn beoordeeld en wat de toezichthouder ervan vond. Dat helpt bij de inkoop en bij haar eigen beoordeling van de gevolgen voor de grondrechten (artikel 27). Het vervangt die beoordeling niet, en ook niet de registratie in de EU-databank (artikel 49 lid 3 en artikel 26 lid 8). De regels voor systemen met een hoog risico uit bijlage III gelden vanaf 2 december 2027. Voor een systeem dat al vóór die datum in de handel of in gebruik was, gelden de regels alleen na een aanzienlijke wijziging van het ontwerp; is het bedoeld voor gebruik door overheidsinstanties, dan moet het uiterlijk op 2 augustus 2030 voldoen (artikel 111 lid 2).
Voorbeeld 2: de bank
Een bank bouwt een eigen model dat de kredietwaardigheid van particulieren beoordeelt. Dat is naar onze lezing in beginsel een systeem met een hoog risico (bijlage III punt 5 onder b).
De bank is geen kmo. Voorrang heeft zij niet, en de autoriteit kan de volledige kosten rekenen. De lijst van vergoedingen hoort bekend te zijn als de aanvraagfase opent.
Voor systemen met een hoog risico die financiële instellingen gebruiken bij hun financiële diensten, is de financiële toezichthouder de markttoezichtautoriteit (artikel 74 lid 6). De bescherming tegen boetes onder ander recht geldt alleen voor het recht waarvan de toezichthouder actief meedeed en aanwijzingen gaf. Vraag daarom vooraf welke toezichthouders aan tafel zitten en leg dat vast in het plan. Voor de AVG-kant zijn artikel 22 AVG over geautomatiseerde besluiten en artikel 35 AVG de eerste aandachtspunten. De AI Act is zelf geen wettelijke basis voor een volledig geautomatiseerd besluit in de zin van artikel 22 lid 2 onder b AVG (overweging 140 van de AI Act). Gebruikt de bank haar eigen model, dan is zij ook gebruiksverantwoordelijke en maakt zij vóór de ingebruikname een beoordeling van de gevolgen voor de grondrechten (artikel 27 lid 1).
Voorbeeld 3: de hogeschool
Een hogeschool ontwikkelt zelf een systeem dat open toetsvragen nakijkt. Dat is naar onze lezing in beginsel een systeem met een hoog risico (bijlage III punt 3 onder b, het evalueren van leerresultaten). De hogeschool is dan potentiële aanbieder en kan zelf aanvragen. Gebruikt zij het systeem later zelf, dan kan zij naar onze lezing als instelling die een openbare dienst verleent ook een beoordeling van de gevolgen voor de grondrechten moeten maken (artikel 27 lid 1).
Of zij onder de prijsregeling voor overheidsinstanties valt, zegt de uitvoeringsverordening niet met zoveel woorden. Vraag het na voordat u begint; de kosten moeten vóór de start van de deelname bekend zijn.
Wil de hogeschool ook laten meten hoe gespannen studenten tijdens een toets zijn, dan helpt de testomgeving niet. Naar onze lezing is dat emotieherkenning zodra de spanning uit biometrische gegevens wordt afgeleid, zoals gezichtsuitdrukking of stem (artikel 3 punt 39). Emotieherkenning in het onderwijs is verboden, behalve om medische of veiligheidsredenen (artikel 5 lid 1 onder f).
Voorbeeld 4: de start-up met een selectietool
Een start-up met acht medewerkers bouwt een tool die sollicitaties filtert (bijlage III punt 4 onder a, naar onze lezing in beginsel hoog risico). Zij is kmo, heeft een zetel in de Unie en krijgt dus voorrang en kosteloze begeleiding als zij aan de criteria voldoet. Zij kan samen met een eerste klant aanvragen. Die klant is de gebruiksverantwoordelijke, en zijn rol komt in het plan.
De start-up moet wel een echte vraag hebben. De noodzaak om deel te nemen is het eerste selectiecriterium. Een algemene wens om "compliant te worden" is naar onze lezing te mager; een concrete vraag over bijvoorbeeld het testen op vooringenomenheid met weinig gegevens maakt meer kans.
En Nederland?
Nederland moet uiterlijk op 2 augustus 2027 een nationale testomgeving in bedrijf hebben (artikel 57 lid 1). De Autoriteit Persoonsgegevens en de Rijksinspectie Digitale Infrastructuur publiceerden op 25 maart 2025 een vormvoorstel voor één testomgeving voor alle sectoren. Volgens het concept van de Uitvoeringswet AI-verordening, dat van 20 april tot 1 juni 2026 in consultatie was, zorgen de markttoezichtautoriteiten samen voor de testomgeving.
De Nederlandse opzet moet nu passen binnen de uitvoeringsverordening. Die werkt rechtstreeks en hoeft niet in Nederlandse wetgeving te worden omgezet. Volgens overweging 6 worden proefprojecten aangemoedigd, ook voordat de lidstaat de bevoegde autoriteiten formeel heeft aangewezen. Of en wanneer de Nederlandse testomgeving aanvragen aanneemt, leest u bij de AP en de RDI.
Vanaf wanneer?
| Regel | Datum |
|---|---|
| Artikel 57 en 58 van de AI Act (hoofdstuk VI) | van toepassing sinds 2 augustus 2026 |
| Wijziging van artikel 58 lid 1 door Verordening (EU) 2026/1744 | in werking sinds 27 juli 2026; artikel 58 zelf is van toepassing sinds 2 augustus 2026 (artikel 113) |
| Uitvoeringsverordening (EU) 2026/2487 | vastgesteld 10 november 2026, bekendgemaakt 11 november 2026, in werking op de twintigste dag na bekendmaking (naar onze berekening 1 december 2026) |
| Nationale testomgeving operationeel | uiterlijk 2 augustus 2027 |
| Eisen voor systemen met een hoog risico uit bijlage III | 2 december 2027 |
| Eisen voor systemen met een hoog risico in producten van bijlage I | 2 augustus 2028 |
Wat u nu doet
Bent u aanbieder of ontwikkelt u zelf een systeem:
- Formuleer de juridische vraag waar u niet uitkomt. Zonder concrete vraag is de kans op selectie klein.
- Ga na of uw systeem in aanmerking komt: nog niet op de markt, een substantiële wijziging, of een nieuw beoogd doel waardoor het een systeem met een hoog risico wordt.
- Stel vast of u kmo of overheidsinstantie bent, want dat bepaalt de kosten en de voorrang.
- Bedenk met welke gebruiksverantwoordelijke u wilt aanvragen en wat ieders rol wordt.
- Breng in kaart of u persoonsgegevens nodig heeft en op welke grondslag.
- Maak een lijst van wat vertrouwelijk is, zodat u dat in het testomgevingsplan kunt aangeven.
Bent u gebruiksverantwoordelijke, zoals een gemeente die inkoopt:
- Vraag uw leverancier of hij een traject in een testomgeving overweegt en of u kunt meedoen.
- Vraag bij een systeem dat in een testomgeving is geweest naar het eindverslag en het schriftelijk bewijs, en lees welke eisen wel en niet zijn beoordeeld.
- Behandel die stukken als onderbouwing, niet als keurmerk. Uw eigen plichten blijven gelijk.
Wilt u weten welke plichten voor uw eigen situatie gelden? De casus-check zet ze op een rij op basis van uw antwoorden.
Veelgestelde vragen over de regels van de AI-testomgeving
Bronnen
Nieuwsbrief
Elke dinsdag de AI Act-week vooruit in 5 minuten
Praktische duiding van deadlines, richtsnoeren en toezicht, zodat u weet wat er deze week toe doet. Geen spam en u schrijft zich met één klik weer uit.
Praktisch en kort · Geen spam · Met één klik uitschrijven