Ga naar de hoofdinhoud
Praxikon

Een inbreuk op de AI Act melden als klokkenluider: artikel 87 en de Wet bescherming klokkenluiders

··25 min leestijd

Een medewerker ziet op het werk dat een AI-toepassing wordt ingezet die volgens de AI Act niet mag, of die niet voldoet aan de regels. Mag hij dat melden, bij wie, en is hij dan beschermd tegen ontslag of andere benadeling? Artikel 87 van de AI Act geeft het antwoord in één zin: de Europese klokkenluidersrichtlijn, Richtlijn (EU) 2019/1937, is van toepassing op het melden van inbreuken op de AI Act en op de bescherming van de mensen die dat doen. In Nederland is die richtlijn omgezet in de Wet bescherming klokkenluiders (Wbk).

Stel: het is november 2026. Een beleidsmedewerker van een gemeente ziet dat het klantcontactcentrum software gebruikt die uit stem en gezicht van medewerkers afleidt hoe gestrest of geïrriteerd zij zijn. Wat kan zij doen? En wat als hetzelfde speelt bij een bank? De voorbeelden zijn verzonnen.

In het kort

Artikel 87 luidt: "Richtlijn (EU) 2019/1937 is van toepassing op het melden van inbreuken op deze verordening en op de bescherming van personen die dergelijke inbreuken melden." De Digitale omnibus inzake AI (Verordening (EU) 2026/1744) heeft dat artikel niet gewijzigd. Het staat in hoofdstuk IX en geldt sinds 2 augustus 2026 (artikel 113).

De AI Act staat niet in de bijlage bij de richtlijn en wijzigt die bijlage ook niet. Artikel 87 brengt meldingen over de AI Act zelf onder de richtlijn (overweging 172). Het concept van de Uitvoeringswet AI-verordening schrijft dat de richtlijn, in Nederland geïmplementeerd in de Wbk, van toepassing is op meldingen van inbreuken op de AI Act, en dat artikel 87 geen implementatie nodig heeft.

Beschermd is wie in een werkgerelateerde context meldt: werknemers en ambtenaren, maar ook zzp'ers, stagiairs, vrijwilligers, sollicitanten en mensen die bij een leverancier werken. Een werkgever met in de regel ten minste vijftig werknemers moet een interne meldprocedure hebben; bij banken en verzekeraars geldt die grens niet.

Bij welke Nederlandse autoriteit u een inbreuk op de AI Act extern meldt, staat nog niet vast: er is nog geen markttoezichtautoriteit voor de AI Act aangewezen, en de Wbk noemt de AI Act niet. Het concept van de Uitvoeringswet AI-verordening wijst wel al de AP, de AFM en DNB aan, die al in de Wbk staan als bevoegde autoriteit; zolang het concept geen wet is, staat dat niet vast. Raakt de inbreuk ook de AVG, dan is de Autoriteit Persoonsgegevens bevoegd voor dat deel. Het Huis voor Klokkenluiders geeft advies en kan onderzoek doen.

Dit stuk gaat over de klokkenluider: de medewerker die vanuit zijn werk een inbreuk meldt. Klachten van burgers en klanten lopen via artikel 85; dat staat in de bevoegdheden van de markttoezichtautoriteit en het klachtrecht van artikel 74, 77, 78 en 85. De meldkanalen van het Europese AI-bureau staan in de drie meldroutes van de AI Act-handhaving. En de wettelijke meldplichten van organisaties zelf, voor een ernstig incident of een datalek, staan in ernstige incidenten melden onder artikel 73 en een datalek in een AI-toepassing melden.

Wat artikel 87 doet, en wat niet

De richtlijn beschermt melders van inbreuken die vallen onder de Uniehandelingen in haar bijlage, op gebieden als financiële diensten, productveiligheid en de bescherming van persoonsgegevens (artikel 2 lid 1 van de richtlijn). De AI Act bestond in 2019 nog niet en staat dus niet in die bijlage. De AI Act heeft de bijlage ook niet aangevuld: de artikelen 102 tot en met 110 wijzigen andere handelingen, niet de richtlijn. Artikel 87 regelt het rechtstreeks. Overweging 172 geeft de reden: wie optreedt als klokkenluider bij inbreuken op de AI Act, moet worden beschermd uit hoofde van het Unierecht.

Twee dingen doet artikel 87 niet. Het maakt geen eigen meldplicht: niemand is verplicht te melden. En het regelt niet bij welke autoriteit een melding binnenkomt; dat laat de richtlijn aan de lidstaten (artikel 11 lid 1 van de richtlijn).

Wat telt als inbreuk, volgt uit de richtlijn: een handeling of nalatigheid die onrechtmatig is of die het doel of de toepassing van de regels ondermijnt (artikel 5 punt 1 van de richtlijn). Het gaat om redelijke vermoedens over feitelijke of mogelijke inbreuken, ook over pogingen om een inbreuk te verhullen (artikel 5 punt 2 van de richtlijn). Een melder hoeft dus geen bewijs rond te hebben, maar wel gegronde redenen om aan te nemen dat zijn informatie juist is en onder de richtlijn valt (artikel 6 lid 1 van de richtlijn).

Hoe de Wet bescherming klokkenluiders dit opvangt

De Wbk (wetten.overheid.nl, BWBR0037852) heette tot 2023 Wet Huis voor klokkenluiders en geldt in de huidige vorm sinds 18 februari 2023. De wet spreekt van een "misstand" en kent twee soorten. De eerste is een schending of een gevaar voor schending van het Unierecht, voor zover het gaat om Uniehandelingen binnen het materiële toepassingsgebied van artikel 2 van de richtlijn. De tweede is een maatschappelijke misstand: een schending van een wettelijk voorschrift, of een gevaar voor bijvoorbeeld de veiligheid van personen of het goed functioneren van de openbare dienst, waarbij het maatschappelijk belang in het geding is (artikel 1 Wbk).

De Wbk noemt de AI Act nergens. Naar onze lezing valt een inbreuk op de AI Act sinds 2 augustus 2026 toch onder de eerste soort, omdat artikel 87 de richtlijn op de AI Act van toepassing verklaart en de Wbk die richtlijn uitvoert. De ontwerp-memorie van toelichting bij de Uitvoeringswet AI-verordening (paragraaf 4.5.5.1) gaat daar ook van uit: de richtlijn, in Nederland geïmplementeerd in de Wbk, is van toepassing op het melden van inbreuken op de verordening. Op de omschrijving van een schending van het Unierecht in artikel 1 Wbk gaat zij niet in. Voor de melder maakt het verschil: bij een schending van het Unierecht hoeft hij niet aan te tonen dat het maatschappelijk belang in het geding is. Vindt een rechter dat anders, dan blijft de tweede soort over, en dan moet dat maatschappelijk belang er wel zijn: niet alleen persoonlijke belangen, maar een patroon, een structureel karakter of iets ernstigs of omvangrijks.

Wie is beschermd?

De richtlijn beschermt melders in de private en de publieke sector die in een werkgerelateerde context informatie over inbreuken hebben gekregen: werknemers en ambtenaren, zelfstandigen, aandeelhouders en bestuurders, vrijwilligers en stagiairs, en iedereen die werkt onder toezicht van aannemers en leveranciers (artikel 4 lid 1 van de richtlijn). Ook wie al vertrokken is of nog moet beginnen, is beschermd (artikel 4 lid 2 en 3 van de richtlijn). De bescherming geldt verder voor wie de melder bijstaat, voor collega's en familieleden die benadeeld kunnen worden en voor rechtspersonen van de melder (artikel 4 lid 4 van de richtlijn; artikel 17ec Wbk).

Voor een AI-toepassing betekent dat: ook de ontwikkelaar bij de leverancier, de consultant die het systeem inricht of de zzp'er die de data labelt, kan als melder beschermd zijn. Een burger of klant die geen werkrelatie heeft, is geen klokkenluider; die dient een klacht in.

Intern melden: de meldprocedure

Een werkgever bij wie in de regel ten minste vijftig werknemers werken, stelt een procedure vast voor het intern melden van een vermoeden van een misstand (artikel 2 lid 1 Wbk). De procedure regelt onder meer dat een werknemer schriftelijk, telefonisch of in een gesprek kan melden, bij welke onafhankelijke functionaris, dat hij een adviseur in vertrouwen kan raadplegen, dat hij binnen zeven dagen een ontvangstbevestiging krijgt en binnen hoogstens drie maanden daarna informatie over de beoordeling en de opvolging (artikel 2 lid 2 Wbk). De werkgever registreert elke melding en vernietigt de gegevens zodra ze niet meer nodig zijn (artikel 2a Wbk). Voor private werkgevers met 50 tot 249 werknemers gelden deze nieuwe eisen sinds 17 december 2023; daarvoor gold voor hen het oude artikel 2, dat al sinds 2016 een meldregeling voorschreef (artikel 21c Wbk).

De grens van vijftig werknemers geldt niet voor werkgevers die vallen onder de Uniehandelingen van deel I.B en deel II van de bijlage bij de richtlijn, zoals banken en verzekeraars (artikel 2 lid 3 Wbk; artikel 8 lid 4 van de richtlijn). Gemeenten mogen voor het ontvangen en onderzoeken van meldingen middelen delen (artikel 2 lid 4 Wbk).

Wie eerst intern meldt, verliest niets: de melder kiest zelf of hij intern of meteen extern meldt (artikel 10 van de richtlijn). De richtlijn moedigt intern melden aan als de inbreuk intern goed kan worden aangepakt en de melder geen represailles vreest (artikel 7 lid 2 van de richtlijn).

Extern melden: bij welke autoriteit?

Hier zit de open plek. De Wbk noemt de autoriteiten die meldingen ontvangen en opvolgen, voor zover bevoegd op de gebieden van artikel 2 van de richtlijn: de ACM, de AFM, de Autoriteit Persoonsgegevens, DNB, het Huis voor Klokkenluiders, de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd, de NZa en de ANVS, plus organisaties die bij algemene maatregel van bestuur of ministeriële regeling worden aangewezen (artikel 2c Wbk). Geen van die autoriteiten is aangewezen als markttoezichtautoriteit voor de AI Act; in Nederland is die er nog niet. Het concept van de Uitvoeringswet AI-verordening wijzigt de lijst van de Wbk niet; de transponeringstabel bij de ontwerp-memorie zegt bij artikel 87 dat het "naar zijn aard geen implementatie" behoeft. Welke Nederlandse autoriteit een melding over de AI Act zelf ontvangt en opvolgt, staat dus nog niet vast. Het concept is nog geen wet; de indiening bij de Tweede Kamer is gepland voor het tweede kwartaal van 2027 (Kamerstuk 26643, nr. 1554).

Wel wijst het concept in artikel 2.2 al markttoezichtautoriteiten aan: de AP, de AFM en DNB voor de verboden praktijken, de AP en de AFM voor de transparantieplichten van hoofdstuk IV, waaronder artikel 50, de AP voor onder meer bijlage III punt 1, 3, 4 en 5 onder a, en de AFM, DNB en de AP voor bijlage III punt 5 onder b en c, met een nadere verdeling over categorieën van operatoren bij ministeriële regeling (artikel 2.2 lid 2 concept). Omdat zij al in artikel 2c Wbk staan, worden zij naar onze lezing dan ook het externe loket voor AI Act-meldingen; zolang het concept geen wet is, staat dat niet vast.

Wat wel vaststaat:

  • De Autoriteit Persoonsgegevens neemt meldingen aan over schendingen van de AVG, de Wet politiegegevens en de Wet justitiële en strafvorderlijke gegevens, ook over de beveiliging van systemen waarin persoonsgegevens worden verwerkt. Veel AI-toepassingen die de AI Act schenden, verwerken persoonsgegevens; voor dat deel is de AP het loket. De AP meldt zelf dat zij op dit moment alleen (zeer) ernstige meldingen kan onderzoeken, omdat zij voor deze taak geen middelen krijgt.
  • De AFM en DNB ontvangen meldingen op het gebied waarop zij bevoegd zijn. Bij een financiële instelling is voor hoog-risicosystemen die rechtstreeks verband houden met haar financiële diensten in beginsel de financiële toezichthouder de markttoezichtautoriteit, tenzij de lidstaat een andere autoriteit aanwijst (artikel 74 lid 6 en 7); het concept noemt hiervoor de AFM, DNB en de AP, met een nadere verdeling bij ministeriële regeling (artikel 2.2 lid 2 concept).
  • Het Huis voor Klokkenluiders adviseert melders over de te zetten stappen en verwijst naar de juiste instantie (artikel 3a lid 2 Wbk). De afdeling onderzoek kan op verzoek onderzoek doen naar een vermoeden van een misstand en naar hoe de werkgever de melder heeft behandeld (artikel 3a lid 3 Wbk).
  • Een verkeerde autoriteit stuurt door. Krijgt een bevoegde autoriteit een melding waarvoor zij niet bevoegd is, dan stuurt zij die met voorafgaande instemming van de melder door (artikel 2e lid 4 Wbk).
  • Een later aangewezen autoriteit valt er ook onder. De regels voor externe meldkanalen gelden ook voor een bestuursorgaan dat op grond van een wettelijke taak een melding van een schending van het Unierecht ontvangt (artikel 2j Wbk). Naar onze lezing geldt dat ook voor de toekomstige markttoezichtautoriteit voor de AI Act, ook als zij niet in artikel 2c wordt genoemd.

Op Europees niveau kan een melder terecht bij het AI-bureau, maar alleen voor aanbieders van AI-modellen voor algemene doeleinden (artikel 88) en voor de AI-systemen waarvoor het AI-bureau exclusief bevoegd is (artikel 75 lid 1). De richtlijn beschermt wie bij een instelling of orgaan van de Unie meldt onder dezelfde voorwaarden als bij een externe melding (artikel 6 lid 4 van de richtlijn). De Wbk noemt bij de bescherming alleen de werkgever, een bevoegde autoriteit en een instantie als bedoeld in artikel 2j (artikel 17e Wbk); hoe een Nederlandse rechter een melding bij het AI-bureau daaronder brengt, staat nog niet vast. Voor een gemeente of een bank die een AI-systeem gebruikt, is het AI-bureau meestal niet de toezichthouder.

Welke bescherming de melder krijgt

Een melder mag tijdens en na de behandeling van zijn melding niet worden benadeeld, als hij redelijke gronden had om aan te nemen dat de gemelde informatie juist was (artikel 17e Wbk). Benadeling is onder meer ontslag of schorsing, een negatieve beoordeling, overplaatsing, intimidatie en het voortijdig beëindigen van een opdracht, en ook een dreiging of poging daartoe (artikel 17da Wbk). Wordt de melder benadeeld, dan wordt vermoed dat dat het gevolg is van de melding (artikel 17eb Wbk). Hij is niet aansprakelijk voor het doorbreken van een geheimhoudingsplicht als hij redelijke gronden had om aan te nemen dat de melding nodig was om de misstand te onthullen en hij volgens de voorwaarden van de wet meldde; het medisch beroepsgeheim, het advocatengeheim en de nationale veiligheid gaan voor (artikel 17f Wbk). Een beding dat het recht op melden beperkt, is in beginsel nietig (artikel 17h Wbk).

Openbaar maken, bijvoorbeeld via de pers, is beschermd onder strengere voorwaarden: u hebt eerst extern gemeld bij een bevoegde autoriteit, al dan niet na een interne melding, en hebt redelijke gronden om aan te nemen dat het onderzoek onvoldoende voortgang heeft, of u hebt redelijke gronden om een dreigend of reëel gevaar voor het algemeen belang, benadeling bij een externe melding of het uitblijven van doeltreffend herstel te vrezen (artikel 17ea Wbk; artikel 15 van de richtlijn).

Waar de AVG raakt

Een melding over een AI-toepassing bevat bijna altijd persoonsgegevens: van de melder, van de collega of leidinggevende aan wie de inbreuk wordt toegeschreven, en vaak van de mensen over wie het AI-systeem beslist. De richtlijn zegt dat elke verwerking in het kader van meldingen plaatsvindt volgens de AVG, en dat persoonsgegevens die duidelijk niet relevant zijn niet worden verzameld of meteen worden gewist (artikel 17 van de richtlijn).

Vertrouwelijkheid. Iedereen die bij een melding betrokken is, moet vertrouwelijke gegevens geheimhouden. Daaronder vallen de identiteit van de melder en van degene aan wie de misstand wordt toegeschreven. De identiteit van de melder wordt niet zonder zijn instemming bekendgemaakt (artikel 1a Wbk; artikel 16 en 22 van de richtlijn).

De betrokkene. Ook wie in de melding wordt genoemd, houdt zijn rechten: het recht op een doeltreffende voorziening in rechte en een eerlijk proces, het vermoeden van onschuld en de rechten van de verdediging, waaronder het recht om te worden gehoord (artikel 22 lid 1 van de richtlijn). Onder de AVG moet een organisatie de betrokkene in beginsel informeren over gegevens die zij niet van hemzelf heeft gekregen, maar dat hoeft niet voor zover het de doeleinden van de verwerking ernstig in gevaar zou brengen (artikel 14 lid 5 onder b AVG). En een kopie bij een inzageverzoek mag de rechten van anderen, zoals de melder, niet schaden (artikel 15 lid 4 AVG).

Grondslag en bijzondere gegevens. Naar onze lezing verwerkt een werkgever die op grond van artikel 2 Wbk een meldprocedure moet hebben, de gegevens uit een melding op grond van een wettelijke plicht (artikel 6 lid 1 onder c AVG), voor zover dat nodig is voor die procedure en het register; voor een werkgever zonder die plicht, of voor verwerkingen die verder gaan, ligt artikel 6 lid 1 onder f AVG, of voor een overheidswerkgever onder e, meer voor de hand. De Wbk geeft alleen het Huis een uitzondering voor bijzondere persoonsgegevens en strafrechtelijke gegevens (artikel 1c Wbk); voor een werkgever gelden de gewone regels van artikel 9 en artikel 10 AVG en de UAVG.

Twee meldingen, twee routes. Gaat de melding over een AI-toepassing die persoonsgegevens lekt, dan kan de organisatie daarnaast een eigen meldplicht hebben voor het datalek. Dat is iets anders dan de klokkenluidersmelding; zie een datalek in een AI-toepassing melden.

Hoofdvoorbeeld: de gemeente

De emotieherkenning in het klantcontactcentrum. De beleidsmedewerker van de gemeente uit het begin ziet dat de software uit stem en gezicht van medewerkers emoties afleidt. Dat is emotieherkenning op de werkplek, en die is verboden, behalve om medische of veiligheidsredenen (artikel 5 lid 1 onder f). Het verbod geldt sinds 2 februari 2025 (artikel 113, derde alinea, onder a). Zie emotieherkenning op de werkplek.

Wat kan zij doen?

  1. Intern melden. De gemeente heeft meer dan vijftig werknemers en dus een meldprocedure. De melding gaat naar de aangewezen functionaris; de medewerker krijgt binnen zeven dagen een ontvangstbevestiging en binnen drie maanden daarna informatie over de opvolging.
  2. Extern melden bij de AP voor het AVG-deel. Het systeem verwerkt persoonsgegevens van medewerkers, en afhankelijk van de inrichting ook bijzondere persoonsgegevens, zoals gezondheidsgegevens of biometrische gegevens die dienen om iemand uniek te identificeren, waarvoor artikel 9 AVG een verbod met uitzonderingen kent. Voor dat deel is de AP bevoegde autoriteit onder de Wbk. Voor het verbod van de AI Act zelf is in Nederland nog geen markttoezichtautoriteit aangewezen; het concept van de Uitvoeringswet noemt voor de verboden praktijken de AP, de AFM en DNB.
  3. Advies vragen. Twijfelt zij over de route of de bescherming, dan kan zij vertrouwelijk advies vragen bij het Huis voor Klokkenluiders.

Een melding over een verboden praktijk die vóór 2 augustus 2026 is gedaan, viel naar onze lezing nog niet onder artikel 87, omdat dat artikel toen nog niet gold. Zo een melding kon wel een maatschappelijke misstand zijn in de zin van de Wbk.

De risicoscore in de bijstand. Een andere ambtenaar ziet dat de gemeente een systeem gebruikt dat aanvragen voor bijstand een risicoscore geeft, en dat behandelaars de score zonder eigen toets overnemen. Zo een systeem valt onder bijlage III punt 5 onder a. Maar de plichten van de gebruiksverantwoordelijke, zoals menselijk toezicht (artikel 26), gelden pas vanaf 2 december 2027 (artikel 113, derde alinea, onder c). Draaide het systeem al vóór die datum, dan gelden ze pas na een aanzienlijke wijziging, en moet een systeem voor gebruik door overheidsinstanties uiterlijk op 2 augustus 2030 voldoen (artikel 111 lid 2). Een melding nu is dus meestal nog geen melding van een inbreuk op artikel 26. Zij kan wel gaan over de AVG, bijvoorbeeld over een besluit dat in feite geautomatiseerd wordt genomen (artikel 22 AVG) of een ontbrekende DPIA (artikel 35 AVG), en dan is de AP bevoegd. Zie ook de plichten van de gebruiksverantwoordelijke.

Voorbeeld 2: de bank en de verzekeraar

De chatbot zonder melding. Een medewerker van een bank ziet dat de bank een eigen chatbot op de website heeft gezet die klanten niet vertelt dat zij met een AI-systeem praten, terwijl dat voor een klant niet duidelijk is. De bank heeft de chatbot zelf ontwikkeld en is dus aanbieder. De plicht om mensen te laten weten dat zij met een AI-systeem communiceren, geldt sinds 2 augustus 2026 (artikel 50 lid 1). Dit is dus nu al een inbreuk die onder artikel 87 valt.

De bank heeft altijd een interne meldprocedure, ongeacht het aantal werknemers (artikel 2 lid 3 Wbk). Financiële sectorregels kennen eigen meldregels voor inbreuken op die sectorregels; voor zover die gelden, gaan zij voor (artikel 3 lid 1 van de richtlijn; artikel 1b Wbk). Voor een inbreuk op artikel 50 van de AI Act gelden zij naar onze lezing niet. Bij welke autoriteit de medewerker het transparantieverzuim extern meldt, staat nog niet vast: voor artikel 50 is in Nederland nog geen markttoezichtautoriteit aangewezen; het concept van de Uitvoeringswet noemt voor hoofdstuk IV de AP en de AFM.

Het prijsmodel van de verzekeraar. Een medewerker van een verzekeraar ziet dat een prijsmodel voor ziektekostenverzekeringen (bijlage III punt 5 onder c) zonder grondrechteneffectbeoordeling in gebruik wordt genomen. Die beoordeling (artikel 27) en de andere hoog-risicoplichten gelden vanaf 2 december 2027. Wie nu meldt, meldt naar onze lezing een risico op een toekomstige inbreuk; de richtlijn dekt ook inbreuken die "zeer waarschijnlijk zullen plaatsvinden" (artikel 5 punt 2 van de richtlijn). Bij een financiële instelling is voor hoog-risicosystemen die rechtstreeks verband houden met haar financiële diensten in beginsel de financiële toezichthouder de markttoezichtautoriteit, tenzij de lidstaat een andere autoriteit aanwijst (artikel 74 lid 6 en 7).

Kort over onderwijs en HR. Een docent die ziet dat een hogeschool emotieherkenning gebruikt bij online tentamens, meldt een verboden praktijk (artikel 5 lid 1 onder f). Een recruiter die ziet dat een selectietool sollicitanten zonder menselijke toets afwijst, meldt meestal eerst iets over de AVG; de hoog-risicoplichten voor HR-systemen (bijlage III punt 4) gelden vanaf 2 december 2027.

Vanaf wanneer?

  • Artikel 87 staat in hoofdstuk IX, afdeling 4. Dat hoofdstuk staat niet bij de uitzonderingen van artikel 113, derde alinea, en geldt dus sinds 2 augustus 2026. De Omnibus heeft artikel 87 niet gewijzigd.
  • De verboden praktijken van artikel 5 gelden sinds 2 februari 2025; de nieuwe verboden van artikel 5 lid 1, eerste alinea, onder b bis en b ter, en artikel 5 lid 1 bis en lid 1 ter gelden vanaf 2 december 2026 (artikel 113, derde alinea, onder a).
  • Artikel 50 geldt sinds 2 augustus 2026.
  • De hoog-risicoplichten gelden vanaf 2 december 2027 voor bijlage III en vanaf 2 augustus 2028 voor bijlage I (artikel 113, derde alinea, onder c), met het overgangsrecht van artikel 111 lid 2.
  • De Wbk geldt in de huidige vorm sinds 18 februari 2023; voor private werkgevers met 50 tot 249 werknemers gelden de nieuwe eisen aan de meldprocedure sinds 17 december 2023; daarvoor gold voor hen het oude artikel 2, dat al sinds 2016 een meldregeling voorschreef (artikel 21c Wbk).
  • De Uitvoeringswet AI-verordening is een concept; indiening bij de Tweede Kamer is gepland voor het tweede kwartaal van 2027. Zie de consultatie over de Uitvoeringswet AI-verordening.

Wat u nu doet

Als werkgever (gemeente, bank, verzekeraar):

  1. Lees uw meldregeling na. Noemt de omschrijving van een misstand ook inbreuken op de AI Act, of alleen "wet- en regelgeving" in het algemeen? Maak expliciet dat een vermoeden over een AI-toepassing gemeld kan worden.
  2. Verbind de meldregeling met uw AI-register. De functionaris die meldingen ontvangt, moet kunnen zien welk systeem het is, wie de eigenaar is en welke rol de organisatie heeft.
  3. Leg de AVG-kant vast. Grondslag, bewaartermijn, wie toegang heeft tot het register, en hoe u omgaat met informatie- en inzageverzoeken van wie in een melding wordt genoemd. Betrek de functionaris voor gegevensbescherming.
  4. Beloof niet meer dan de wet. Vertrouwelijkheid van de identiteit is een plicht; volledige anonimiteit is dat niet, en een melding kan in een kleine afdeling toch herleidbaar zijn.
  5. Zeg eerlijk waar extern melden kan. De Wbk verplicht u informatie te geven over externe melding bij bevoegde autoriteiten (artikel 2 lid 5 Wbk). Noem de AP voor de AVG, de sectortoezichthouder waar die bevoegd is en het Huis voor Klokkenluiders, en zeg dat de autoriteit voor de AI Act zelf nog niet is aangewezen; het concept van de Uitvoeringswet noemt de AP, de AFM en DNB.

Als medewerker die twijfelt: leg vast wat u zelf hebt gezien, wanneer en in welk systeem, meld bij voorkeur via de interne procedure als u geen benadeling vreest, en vraag vertrouwelijk advies bij het Huis voor Klokkenluiders als u twijfelt over de route.

Wilt u weten welke AI Act- en AVG-plichten bij een toepassing in beeld komen en welke rol uw organisatie heeft? Met de casus-check beschrijft u de toepassing in een paar vragen.

Veelgestelde vragen over klokkenluiders en de AI Act

Bronnen

EUR-Lex: Verordening (EU) 2024/1689 (AI-verordening), oorspronkelijke tekst, overweging 172 (12 juli 2024, geraadpleegd 19 november 2026)
EUR-Lex: Verordening (EU) 2026/1744 (Digitale omnibus inzake AI); artikel 87 is niet gewijzigd (8 juli 2026, bekendgemaakt 24 juli 2026, geraadpleegd 19 november 2026)
EUR-Lex: Verordening (EU) 2016/679 (AVG), artikelen 6, 9, 10, 14, 15, 22 en 35 (27 april 2016, geraadpleegd 19 november 2026)
Autoriteit Persoonsgegevens: Als klokkenluider een misstand op uw werk melden bij de AP (geraadpleegd 19 november 2026)
Huis voor Klokkenluiders: Ik vermoed een misstand (geraadpleegd 19 november 2026)
Europese Commissie: AI Act Whistleblower Tool (laatst bijgewerkt 6 oktober 2026, geraadpleegd 19 november 2026)
Tweede Kamer: Planningsbrief Digitale Zaken, Kamerstuk 26643, nr. 1554 (31 augustus 2026, geraadpleegd 19 november 2026)

Nieuwsbrief

Elke dinsdag de AI Act-week vooruit in 5 minuten

Praktische duiding van deadlines, richtsnoeren en toezicht, zodat u weet wat er deze week toe doet. Geen spam en u schrijft zich met één klik weer uit.

Praktisch en kort · Geen spam · Met één klik uitschrijven

Geschreven door

Zahed Ashkara, freelance AI- en privacyconsultant en jurist

Zahed Ashkara

Freelance AI- en privacyconsultant en jurist · AI-governance en -veiligheid

Zahed Ashkara is freelance AI- en privacyconsultant en jurist voor de AVG en de EU AI Act. Organisaties huren hem in als AI governance consultant, privacyjurist, externe FG of AI-governance lead, laten een DPIA, FRIA of AI Act-classificatie door hem uitvoeren, of boeken een incompany-training. Hij richt zich op AI-governance en -veiligheid, ook van AI-agents. Hij werkt uitsluitend als zelfstandige, via Embed AI (handelsnaam Praxikon). Hij is Certified AI Compliance Officer (CAICO) en sinds juli 2026 lid van de NEN-normcommissie Artificial Intelligence & Big Data.

Volg via LinkedInBekijk expertprofiel

Gebruik deze bronnen ook in uw AI-assistent: Praxikon in Claude en andere assistenten

Praktijkverhalen

Ontdek hoe organisaties dit in de praktijk toepassen

Gerelateerde artikelen

Gedragscodes onder artikel 95 van de AI Act: vrijwillige regels voor AI zonder hoog risico

Artikel 95 van de AI Act laat organisaties vrijwillig gedragscodes opstellen: om de eisen voor hoog-risicosystemen toe te passen op AI zonder hoog risico, en om eigen doelen te stellen voor ethiek, milieu, AI-geletterdheid, inclusief ontwerp en kwetsbare groepen. Wat zo een code wel en niet doet, wie hem mag opstellen, het verschil met de praktijkcodes van artikel 50 en 56 en met gedragscodes onder de AVG. Met een samenwerkingsverband van gemeenten als hoofdvoorbeeld.

EU AI ActArtikel 95Gedragscodes

Een AI-systeem met een hoog risico testen met echte mensen: artikel 60, 61 en 76 van de AI Act

Wie een AI-systeem met een hoog risico in de praktijk wil uitproberen voordat het in gebruik gaat, test onder reële omstandigheden. Artikel 60 regelt wie dat buiten een AI-testomgeving mag en onder welke voorwaarden, artikel 61 welke toestemming de deelnemers geven en artikel 76 wat de markttoezichtautoriteit kan doen. Of een gemeente zelf mag testen, wat de Digitale omnibus inzake AI veranderde, en waarom de toestemming van artikel 61 geen AVG-toestemming is.

EU AI ActArtikel 60Artikel 61

EU-conformiteitsverklaring en CE-markering bij hoog-risico-AI: wat artikel 47 en 48 van de AI Act vragen

Na de conformiteitsbeoordeling stelt de aanbieder van een AI-systeem met een hoog risico per systeem een EU-conformiteitsverklaring op en brengt hij de CE-markering aan (artikel 47 en 48). Wat er in de verklaring moet volgens bijlage V, waarom de handtekening verantwoordelijkheid betekent, hoe een digitale CE-markering werkt, wat gemachtigden, importeurs en distributeurs controleren, wat een gemeente bij de inkoop nagaat, vanaf wanneer het geldt en wat er gebeurt als het ontbreekt, met een leverancier van een bijstandsmodel en een bank als voorbeelden.

EU AI ActArtikel 47Artikel 48