Ga naar de hoofdinhoud
Praxikon

Certificaten en de afwijking in noodgevallen: wat artikel 44, 45 en 46 van de AI Act regelen

··31 min leestijd

Een certificaat van een aangemelde instantie geldt niet voor altijd. En heel soms mag een AI-systeem met een hoog risico al worden gebruikt terwijl de conformiteitsbeoordeling nog loopt. Drie korte artikelen in afdeling 5 van hoofdstuk III van de AI Act regelen dat. Artikel 44 gaat over het certificaat zelf: de taal, de geldigheid, de verlenging en het schorsen of intrekken. Artikel 45 regelt wie de aangemelde instantie daarover inlicht. Artikel 46 regelt de uitzondering: een markttoezichtautoriteit kan om uitzonderlijke redenen toelaten dat een systeem tijdelijk in de handel komt of in gebruik wordt gesteld voordat de beoordeling is afgerond.

Stel: het is januari 2029. Na dagen van zware regen dreigt in een veiligheidsregio een dijk te bezwijken, en de meldkamer krijgt meer noodoproepen dan zij aankan. Een leverancier heeft een systeem dat noodoproepen op urgentie sorteert, maar de conformiteitsbeoordeling is nog niet af. Mag de veiligheidsregio het toch inzetten? En wat doet de gemeente verderop, die een systeem gebruikt waarvan het certificaat over drie maanden verloopt? De voorbeelden zijn verzonnen.

In het kort

De Digitale omnibus inzake AI (Verordening (EU) 2026/1744) heeft artikel 44, 45 en 46 niet gewijzigd. Wel is artikel 43 lid 3 vervangen, over AI in producten die al onder Europese productwetgeving vallen.

Een certificaat van een aangemelde instantie is geldig voor de periode die erin staat: hoogstens vijf jaar voor AI-systemen onder bijlage I en hoogstens vier jaar voor AI-systemen onder bijlage III. Verlengen kan alleen op verzoek van de aanbieder en na een herbeoordeling. Voldoet het systeem niet meer aan de eisen en corrigeert de aanbieder niet op tijd, dan schorst de aangemelde instantie het certificaat, trekt zij het in of legt zij beperkingen op. Tegen haar besluiten moet beroep openstaan.

De aangemelde instantie meldt afgegeven, geweigerde, beperkte, geschorste en ingetrokken certificaten aan de aanmeldende autoriteit en, deels alleen op verzoek, aan andere aangemelde instanties. De organisatie die het systeem gebruikt, zit niet in die keten.

Een markttoezichtautoriteit kan om uitzonderlijke redenen van openbare veiligheid, de bescherming van het leven en de gezondheid van personen, milieubescherming of de bescherming van essentiële industriële en infrastructurele activa toelaten dat een specifiek AI-systeem met een hoog risico voor een beperkte periode in de handel wordt gebracht of in gebruik wordt gesteld terwijl de beoordeling loopt. Dat kan alleen als zij concludeert dat het systeem aan de eisen van afdeling 2 voldoet. Rechtshandhavingsinstanties en civielebeschermingsautoriteiten mogen bij spoed zonder toelating beginnen, als zij die tijdens of na het gebruik zonder onnodige vertraging aanvragen. Wordt de toelating geweigerd, dan stopt het gebruik meteen en worden alle resultaten en outputs verwijderd.

Voor de systemen van bijlage III is in Nederland nog geen markttoezichtautoriteit aangewezen. Wie over een toelating gaat beslissen, staat dus nog niet vast.

Dit stuk gaat over het certificaat en over de afwijking. Wanneer een aanbieder een aangemelde instantie nodig heeft, staat in conformiteitsbeoordeling: interne controle of een aangemelde instantie. Wie die instanties aanwijst en wat er gebeurt als een keurder zelf niet meer voldoet, staat in aanmeldende autoriteiten en aangemelde instanties onder artikel 28 tot en met 39. En wat er na de beoordeling volgt, staat in de EU-conformiteitsverklaring en de CE-markering van artikel 47 en 48.

Waar deze artikelen in de route zitten

De meeste aanbieders van een AI-systeem met een hoog risico doen de conformiteitsbeoordeling zelf, met de interne controle van bijlage VI. Dat geldt voor de systemen van punt 2 tot en met 8 van bijlage III, zoals systemen voor bijstand, kredietwaardigheid, onderwijs en werving (artikel 43 lid 2). Daar komt geen aangemelde instantie aan te pas, en er is dus ook geen certificaat in de zin van artikel 44.

Een certificaat is er alleen als een aangemelde instantie heeft beoordeeld volgens bijlage VII. Dat is de verplichte route voor biometrische systemen uit punt 1 van bijlage III wanneer de aanbieder geen geharmoniseerde normen of gemeenschappelijke specificaties volledig heeft toegepast, of wanneer die er niet zijn (artikel 43 lid 1). De aanbieder mag die route ook vrijwillig kiezen. Is het systeem bedoeld om door rechtshandhavings-, immigratie- of asielautoriteiten in gebruik te worden gesteld, dan treedt de markttoezichtautoriteit op als aangemelde instantie (artikel 43 lid 1, derde alinea). Voor AI in producten die onder de productwetgeving van bijlage I, afdeling A, vallen, zoals medische hulpmiddelen, volgt de aanbieder de beoordelingsprocedure van die productwetgeving, en maken de eisen van de AI Act deel uit van die beoordeling (artikel 43 lid 3, zoals vervangen door Verordening (EU) 2026/1744).

Bijlage VII kent twee uitkomsten. De aangemelde instantie beoordeelt het kwaliteitsbeheersysteem van de aanbieder en deelt haar besluit daarover mee (punt 3.2). En zij beoordeelt de technische documentatie van het systeem; voldoet het systeem aan de eisen van afdeling 2, dan geeft zij een beoordelingscertificaat technische documentatie van de Unie af (punt 4.6). Dat certificaat bevat de naam en het adres van de aanbieder, de controlebevindingen, de eventuele voorwaarden voor de geldigheid en de gegevens die nodig zijn om het AI-systeem te identificeren.

Artikel 44: het certificaat

De taal. Het certificaat wordt opgesteld in een taal die de autoriteiten in de lidstaat waar de aangemelde instantie is gevestigd, gemakkelijk kunnen begrijpen (lid 1). Een certificaat van een instantie uit een andere lidstaat hoeft dus niet in het Nederlands te zijn.

De geldigheid. Een certificaat is geldig voor de periode die erin staat. Die periode is hoogstens vijf jaar voor AI-systemen die onder bijlage I vallen en hoogstens vier jaar voor AI-systemen die onder bijlage III vallen (lid 2). Korter mag: de aangemelde instantie bepaalt de periode, de verordening alleen het maximum.

De verlenging. Verlengen gaat niet vanzelf. De aanbieder vraagt erom, en de aangemelde instantie doet een herbeoordeling volgens de conformiteitsbeoordelingsprocedure die van toepassing is. Elke verlenging is opnieuw hoogstens vijf jaar voor bijlage I en vier jaar voor bijlage III (lid 2).

Aanvullingen. Een aanvulling op een certificaat blijft geldig zolang het certificaat geldig is dat zij aanvult (lid 2). Zo een aanvulling komt er als de aanbieder het systeem wijzigt op een manier die de naleving of het beoogde doel kan raken. De aangemelde instantie die het certificaat afgaf, beoordeelt die wijziging en beslist of een aanvulling volstaat of dat een nieuwe conformiteitsbeoordeling nodig is (bijlage VII, punt 4.7; artikel 43 lid 4).

Schorsen, intrekken, beperken. Stelt de aangemelde instantie vast dat het systeem niet meer aan de eisen van afdeling 2 voldoet, dan schorst zij het certificaat, trekt zij het in of legt zij beperkingen op, rekening houdend met het evenredigheidsbeginsel. Dat gebeurt niet als de aanbieder binnen een passende termijn die de instantie stelt, adequate corrigerende actie onderneemt. De instantie geeft de redenen voor haar besluit (lid 3). Zij komt aan die kennis onder meer door de periodieke audits van het goedgekeurde kwaliteitsbeheersysteem, waarbij zij ook systemen met een certificaat aanvullend kan testen (bijlage VII, punt 5.3).

Beroep. Tegen besluiten van aangemelde instanties, ook over afgegeven certificaten, moet een beroepsprocedure openstaan (lid 3, tweede alinea). Hoe dat in Nederland gaat lopen, staat hieronder.

Artikel 44 gaat over het systeem: voldoet het nog? Dat is iets anders dan artikel 36, dat regelt wat er met certificaten gebeurt als de aanwijzing van de keurder zelf wordt beperkt, geschorst of ingetrokken.

Artikel 45: wie hoort wat?

Een aangemelde instantie houdt haar besluiten niet voor zich. Zij meldt aan de aanmeldende autoriteit (lid 1):

  • de beoordelingscertificaten technische documentatie van de Unie, de aanvullingen daarop en de goedkeuringen van kwaliteitsbeheersystemen die zij heeft afgegeven;
  • elke weigering, beperking, schorsing of intrekking van zo een certificaat of goedkeuring;
  • omstandigheden die het toepassingsgebied van of de voorwaarden voor haar aanmelding raken;
  • verzoeken om informatie over haar beoordelingen die zij van markttoezichtautoriteiten krijgt;
  • op verzoek: de beoordelingen en andere activiteiten die zij binnen haar aanmelding heeft verricht, ook over de grens en bij uitbesteding.

Aan de andere aangemelde instanties meldt zij de goedkeuringen van kwaliteitsbeheersystemen die zij heeft geweigerd, geschorst of ingetrokken, en de certificaten en aanvullingen die zij heeft geweigerd, ingetrokken, geschorst of anderszins beperkt. Wat zij wel heeft afgegeven, meldt zij hun op verzoek (lid 2). Instanties die soortgelijke beoordelingen doen voor dezelfde soorten AI-systemen, krijgen relevante informatie over negatieve beoordelingsresultaten, en op verzoek ook over positieve (lid 3).

Naar onze lezing werkt dat samen met de aanvraagregels als een rem op het afgaan van keurder op keurder. Bij elke aanvraag verklaart de aanbieder schriftelijk dat hij geen gelijkluidende aanvraag bij een andere aangemelde instantie heeft ingediend (bijlage VII, punten 3.1 onder f en 4.2 onder b), en een instantie die een systeem afwijst, laat dat de andere weten.

Wie niet in de keten zit. De gebruiksverantwoordelijke, de organisatie die het systeem inzet, krijgt van de aangemelde instantie niets te horen. Hij is aangewezen op de aanbieder, die bij corrigerende maatregelen de gebruiksverantwoordelijken informeert (artikel 20 lid 1), op de registratie in de EU-databank, waarin het type, het nummer en de verloopdatum van het certificaat staan (bijlage VIII, afdeling A, punt 8), en op wat hij zelf in het contract heeft geregeld.

Een verschil tussen de taalversies. Lid 4 luidt in de Nederlandse tekst: "Aanmeldende autoriteiten waarborgen dat de door hen verkregen informatie overeenkomstig artikel 78 vertrouwelijk wordt behandeld." De Duitse en de Franse tekst leggen de plicht ook bij de aanmeldende autoriteiten. De Engelse tekst noemt de aangemelde instanties: "Notified bodies shall safeguard the confidentiality of the information that they obtain, in accordance with Article 78." Voor aanmeldende autoriteiten staat dezelfde zin al in artikel 28 lid 6. Voor de uitkomst maakt het naar onze lezing weinig uit: artikel 78 lid 1 verplicht de aangemelde instanties en alle anderen die bij de toepassing van de verordening betrokken zijn, tot vertrouwelijkheid.

Artikel 46: gebruiken terwijl de beoordeling nog loopt

De hoofdregel is streng: de aanbieder zorgt ervoor dat de conformiteitsbeoordeling is uitgevoerd voordat het systeem in de handel wordt gebracht of in gebruik wordt gesteld (artikel 16 onder f). Artikel 46 maakt daarop een smalle uitzondering. Overweging 130 geeft de reden: in bepaalde omstandigheden kan de snelle beschikbaarheid van innovatieve technologie cruciaal zijn voor de gezondheid en veiligheid van personen, de bescherming van het milieu en de klimaatverandering, en de samenleving in haar geheel.

De toelating (lid 1). Op een naar behoren gemotiveerd verzoek kan een markttoezichtautoriteit toelaten dat specifieke AI-systemen met een hoog risico binnen het grondgebied van haar lidstaat in de handel worden gebracht of in gebruik worden gesteld. Dat kan alleen om uitzonderlijke redenen van:

  • openbare veiligheid;
  • de bescherming van het leven en de gezondheid van personen;
  • milieubescherming;
  • de bescherming van essentiële industriële en infrastructurele activa.

De toelating geldt voor een beperkte periode, terwijl de nodige conformiteitsbeoordelingsprocedures worden uitgevoerd, en die procedures worden zo snel mogelijk afgerond. De verordening zegt niet wie het verzoek indient. Naar onze lezing kan dat de aanbieder zijn, maar ook de organisatie die het systeem wil gebruiken.

Geen korting op de eisen (lid 3). De markttoezichtautoriteit geeft de toelating alleen als zij concludeert dat het systeem aan de eisen van afdeling 2 voldoet. Artikel 46 wijkt dus af van de procedure van artikel 43, niet van de eisen zelf: risicobeheer, data, technische documentatie, logging, transparantie, menselijk toezicht, en nauwkeurigheid, robuustheid en cyberbeveiliging. Wie een toelating wil, moet de autoriteit kunnen laten zien dat het systeem daaraan voldoet.

Spoed zonder toelating (lid 2). In een naar behoren gerechtvaardigde situatie van urgentie om uitzonderlijke redenen van openbare veiligheid, of bij een specifieke, substantiële en imminente dreiging voor het leven of de fysieke veiligheid van natuurlijke personen, mogen rechtshandhavingsinstanties of civielebeschermingsautoriteiten een specifiek AI-systeem met een hoog risico in gebruik stellen zonder toelating. De voorwaarde is dat zij de toelating tijdens of na het gebruik zonder onnodige vertraging aanvragen. Wordt die geweigerd, dan stopt het gebruik met onmiddellijke ingang en worden alle resultaten en outputs van dat gebruik onmiddellijk verwijderd.

De controle door de andere lidstaten en de Commissie (lid 3 tot en met 6). De markttoezichtautoriteit meldt elke toelating aan de Commissie en de andere lidstaten; gevoelige operationele gegevens over de activiteiten van rechtshandhavingsinstanties hoeft zij niet mee te sturen. Komt er binnen vijftien kalenderdagen geen bezwaar van een lidstaat of de Commissie, dan wordt de toelating geacht gerechtvaardigd te zijn. Maakt een lidstaat binnen die termijn bezwaar, of vindt de Commissie de toelating in strijd met het Unierecht of de conclusie over de conformiteit ongegrond, dan overlegt de Commissie onverwijld met de betrokken lidstaat. De betrokken operatoren worden geraadpleegd en kunnen hun standpunt geven. Daarna besluit de Commissie of de toelating gerechtvaardigd is. Vindt zij van niet, dan trekt de markttoezichtautoriteit de toelating in.

Producten (lid 7). Voor AI-systemen met een hoog risico die verband houden met producten onder de productwetgeving van bijlage I, afdeling A, gelden alleen de afwijkingen die in die productwetgeving zelf staan. Voor een medisch hulpmiddel is dat artikel 59 van Verordening (EU) 2017/745, waarmee een bevoegde autoriteit op een naar behoren gemotiveerd verzoek kan toestaan dat een specifiek hulpmiddel in de handel wordt gebracht of in gebruik wordt genomen als het gebruik ervan in het belang is van de volksgezondheid of de veiligheid of gezondheid van patiënten. Zie ook medische AI onder de AI Act en de MDR.

Wat artikel 46 niet doet

  • Het heft geen verbod op. Artikel 46 wijkt alleen af van artikel 43. De verboden praktijken van artikel 5 blijven verboden. Biometrische identificatie op afstand in real time in openbare ruimten voor rechtshandhaving heeft een eigen stelsel van voorafgaande toestemming, met een eigen spoedregel (artikel 5 lid 3).
  • Het stelt de andere plichten niet uit. Naar onze lezing blijven de overige plichten gelden, zoals de plichten van de gebruiksverantwoordelijke (artikel 26) en de grondrechteneffectbeoordeling vóór het eerste gebruik (artikel 27 lid 1 en 2). Artikel 27 lid 3 noemt artikel 46 lid 1 wel: in dat geval kan de gebruiksverantwoordelijke worden vrijgesteld van de kennisgeving van de uitkomst aan de markttoezichtautoriteit. De beoordeling zelf blijft naar onze lezing nodig.
  • Het regelt de registratie niet. De EU-conformiteitsverklaring, de CE-markering en de registratie in de EU-databank (artikel 49) volgen normaal op een afgeronde beoordeling, en een overheidsinstantie mag een systeem dat niet in de EU-databank is geregistreerd niet gebruiken (artikel 26 lid 8). Hoe dat bij een toelating loopt, regelt de verordening niet uitdrukkelijk. Leg die vraag bij het verzoek aan de markttoezichtautoriteit voor.
  • Het is geen route voor haast. Achterstanden, een aanbesteding die uitloopt of een concurrent die sneller is, staan niet bij de vier redenen.
  • Het geldt niet over de grens. De toelating geldt binnen het grondgebied van de lidstaat van de markttoezichtautoriteit die haar geeft.

Los daarvan vallen AI-systemen die uitsluitend voor militaire, defensie- of nationale veiligheidsdoeleinden worden gebruikt, helemaal buiten de AI Act (artikel 2 lid 3). Daarvoor is artikel 46 niet nodig.

Wie beslist in Nederland?

Dat staat nog niet vast. Voor de systemen van bijlage III is in Nederland nog geen markttoezichtautoriteit aangewezen. Voor AI in producten uit bijlage I, afdeling A, zoals medische hulpmiddelen, is het de toezichthouder uit die productwetgeving (artikel 74 lid 3); daar gelden alleen de afwijkingen van die productwetgeving zelf (artikel 46 lid 7). Het conceptwetsvoorstel Uitvoeringswet AI-verordening lag tot en met 1 juni 2026 in internetconsultatie; volgens de Planningsbrief Digitale Zaken is de indiening bij de Tweede Kamer gepland voor het tweede kwartaal van 2027 (Kamerstuk 26643, nr. 1554). Wat het concept zegt:

  • De markttoezichtautoriteiten. Het concept wijst voor bijlage III de Autoriteit Persoonsgegevens aan voor punt 1, 3, 4, 5 onder a en d, 6, 7 en 8 onder b; de minister van Economische Zaken en Klimaat en de minister van Infrastructuur en Waterstaat voor punt 2 (kritieke infrastructuur); en de AFM, DNB en de AP voor punt 5 onder b en c (artikel 2.2 lid 1 onder c van het concept). Die autoriteiten oefenen de taken en bevoegdheden uit die de verordening aan de markttoezichtautoriteit toekent (artikel 2.2 lid 3 van het concept). Naar onze lezing komt een verzoek om toelating voor een systeem dat noodoproepen sorteert (punt 5 onder d) dan bij de AP terecht. Zeker is dat niet: de opsomming in het concept noemt afdeling 3 van hoofdstuk III en niet afdeling 5, waarin artikel 46 staat, en het concept is nog geen wet.
  • Artikel 45 en 46. De transponeringstabel bij de ontwerp-memorie van toelichting zegt bij beide artikelen dat zij naar hun aard geen implementatie behoeven. Het concept regelt dus geen eigen Nederlandse procedure voor de toelating.
  • Beroep tegen de aangemelde instantie. Volgens de ontwerp-memorie van toelichting (paragraaf 4.3.2) staat tegen een besluit van een aangemelde instantie in de zin van artikel 1:3 van de Algemene wet bestuursrecht de rechtsgang van de hoofdstukken 1, 6, 7 en 8 van die wet open, en valt het afgeven van een conformiteitscertificaat daaronder. De tabel noemt dat bestaand recht.
  • De aanmeldende autoriteit. Voor de biometrische systemen van punt 1 van bijlage III is dat in het concept de minister van Economische Zaken en Klimaat, met uitzondering van systemen die bedoeld zijn voor rechtshandhavings-, immigratie- of asielautoriteiten (artikel 2.1 van het concept). Bij die minister komen dan de meldingen van artikel 45 lid 1 binnen.

Wie in Nederland op welke AI-systemen gaat toezien, staat in wie gaat er toezicht houden en in de consultatie over de Uitvoeringswet AI-verordening.

Waar de AVG raakt

Een toelating is geen grondslag. Artikel 46 zegt niets over persoonsgegevens. Een systeem dat noodoproepen sorteert, verwerkt gegevens van bellers, vaak ook over hun gezondheid. Daarvoor is een grondslag nodig uit artikel 6 AVG, bij een veiligheidsregio in de regel de vervulling van een taak van algemeen belang (lid 1 onder e). Verwerking op grond van het vitale belang van een ander dan de betrokkene (lid 1 onder d) is volgens overweging 46 AVG in beginsel alleen toegestaan als de verwerking kennelijk niet op een andere rechtsgrond kan worden gebaseerd; dezelfde overweging noemt natuurrampen en door de mens veroorzaakte rampen als voorbeeld van verwerking die zowel gewichtige redenen van algemeen belang als de vitale belangen van de betrokkene dient. Voor gezondheidsgegevens is daarnaast een uitzondering van artikel 9 lid 2 AVG nodig.

De DPIA wacht niet op de crisis. Houdt een verwerking waarschijnlijk een hoog risico in voor de rechten en vrijheden van personen, dan wordt de gegevensbeschermingseffectbeoordeling uitgevoerd vóór de verwerking (artikel 35 lid 1 AVG). Artikel 35 AVG kent geen spoedprocedure. Wie in een crisis een nieuw systeem wil kunnen inzetten, maakt de DPIA dus vooraf, voor het scenario waarin het systeem nodig is.

Politie en justitie. Voor de verwerking door bevoegde autoriteiten met het oog op de voorkoming, het onderzoek, de opsporing en de vervolging van strafbare feiten geldt niet de AVG (artikel 2 lid 2 onder d AVG) maar het stelsel van Richtlijn (EU) 2016/680.

Het certificaat toetst de AVG niet. De aangemelde instantie beoordeelt of het systeem aan de eisen van afdeling 2 van hoofdstuk III voldoet (bijlage VII, punt 4.6). Dat het systeem aan de AVG voldoet, verklaart de aanbieder zelf in de EU-conformiteitsverklaring, als het systeem persoonsgegevens verwerkt (bijlage V, punt 5). En de gebruiksverantwoordelijke is in de regel zelf verwerkingsverantwoordelijke voor zijn eigen gebruik.

Verwijderen na een weigering. Wordt de toelating na een spoedinzet geweigerd, dan moeten alle resultaten en outputs van dat gebruik onmiddellijk worden verwijderd (artikel 46 lid 2). Dat lukt alleen als vooraf vastligt waar die outputs terechtkomen: in welke systemen, dossiers en logboeken.

Hoofdvoorbeeld: de veiligheidsregio en de gemeente

Het hoogwater. Een veiligheidsregio is een openbaar lichaam dat de colleges van burgemeester en wethouders van de gemeenten in een regio samen instellen (artikel 9 van de Wet veiligheidsregio's). Tot haar taken horen het organiseren van de rampenbestrijding en de crisisbeheersing en het voorzien in de meldkamerfunctie (artikel 10 van de Wet veiligheidsregio's). De meldkamers zelf zijn geregeld in de Politiewet 2012; wie gebruiksverantwoordelijke is, hangt af van wie het systeem inzet. In dit voorbeeld is dat de veiligheidsregio. De veiligheidsregio uit het begin wil in januari 2029 een systeem inzetten dat noodoproepen evalueert en classificeert en helpt bij het bepalen van de prioriteit voor de inzet van hulpdiensten.

  1. Is het een hoog risico? Ja. Zo een systeem staat in bijlage III punt 5 onder d. Het is een nieuw systeem, dus de hoog-risicoplichten gelden.
  2. Welke beoordeling hoort erbij? De interne controle van bijlage VI, door de aanbieder (artikel 43 lid 2). Een aangemelde instantie en een certificaat komen er niet aan te pas. De aanbieder is alleen nog niet klaar. Zou het systeem ook een medisch hulpmiddel zijn, bijvoorbeeld bij triage van patiënten, dan gelden alleen de afwijkingen van de productwetgeving (artikel 46 lid 7).
  3. Mag de veiligheidsregio toch beginnen? De AI Act omschrijft het begrip civielebeschermingsautoriteit niet. Naar onze lezing valt een veiligheidsregio eronder, omdat rampenbestrijding en crisisbeheersing haar wettelijke taak zijn. Een dreigende dijkdoorbraak is naar onze lezing ook een specifieke, substantiële en imminente dreiging voor het leven of de fysieke veiligheid van mensen. De veiligheidsregio kan het systeem dan in gebruik stellen zonder toelating, als zij die tijdens of na het gebruik zonder onnodige vertraging aanvraagt (artikel 46 lid 2).
  4. Wat toetst de markttoezichtautoriteit? Of het systeem aan de eisen van afdeling 2 voldoet (lid 3). De veiligheidsregio heeft daarvoor de technische documentatie en de testresultaten van de aanbieder nodig. Zonder die stukken kan de autoriteit die conclusie naar onze lezing niet trekken.
  5. En als de toelating wordt geweigerd? Dan stopt het gebruik meteen en worden alle resultaten en outputs verwijderd. De meldkamer moet dus kunnen terugvallen op de gewone werkwijze, en moet weten in welke bestanden de prioriteiten van het systeem zijn beland.
  6. Wat blijft gewoon gelden? Naar onze lezing alles behalve de procedure van artikel 43: menselijk toezicht door mensen die daarvoor zijn opgeleid, gebruik volgens de gebruiksaanwijzing en het bewaren van logs (artikel 26), en de grondrechteneffectbeoordeling, omdat een veiligheidsregio een publiekrechtelijk orgaan is (artikel 27 lid 1). Die beoordeling mag steunen op een eerdere beoordeling in een soortgelijk geval of op een beoordeling van de aanbieder (artikel 27 lid 2). Let ook op de registratie: een overheidsinstantie registreert het gebruik vóór de inzet (artikel 49 lid 3) en mag een niet-geregistreerd systeem niet gebruiken (artikel 26 lid 8); hoe dat bij een spoedinzet loopt, regelt de verordening niet uitdrukkelijk. Daarnaast geldt de AVG.

De les: artikel 46 lid 2 helpt alleen wie zich heeft voorbereid. Een veiligheidsregio die in een crisis een systeem wil kunnen inzetten, heeft de DPIA, de grondrechteneffectbeoordeling, de afspraken met de leverancier over de documentatie en het terugvalscenario al klaarliggen.

De achterstand bij de gemeente. Een gemeente heeft een grote achterstand bij aanvragen voor bijzondere bijstand en wil een nieuw systeem dat aanvragen beoordeelt (bijlage III punt 5 onder a) alvast gebruiken, terwijl de leverancier de interne controle nog afrondt. Naar onze lezing kan dat niet via artikel 46. Een achterstand is geen uitzonderlijke reden van openbare veiligheid, van bescherming van het leven en de gezondheid, van milieubescherming of van bescherming van essentiële activa, en een gemeentelijke sociale dienst is geen rechtshandhavingsinstantie of civielebeschermingsautoriteit die zonder toelating kan beginnen.

Het certificaat dat verloopt. Dezelfde gemeente gebruikt in het klantcontactcentrum een module die aan de stem van bellers afleest of iemand boos of overstuur is. Dat is emotieherkenning (bijlage III punt 1 onder c). De module analyseert alleen bellers: de stem van de eigen medewerkers analyseren zou emotieherkenning op de werkplek zijn, en die is in beginsel verboden (artikel 5 lid 1 onder f). Bellers moeten over de werking van het systeem worden geïnformeerd (artikel 50 lid 3). Het systeem kwam in 2028 op de markt met een certificaat van een aangemelde instantie voor één jaar, dat over drie maanden verloopt. Wat de gemeente nagaat:

  1. Heeft de leverancier de verlenging aangevraagd? Verlenging komt er alleen op verzoek van de aanbieder en na een herbeoordeling (artikel 44 lid 2).
  2. Klopt de databank? De registratie in de EU-databank bevat de verloopdatum van het certificaat (bijlage VIII, afdeling A, punt 8) en wordt actueel gehouden.
  3. Wat staat er in het contract? De aangemelde instantie informeert de gemeente niet (artikel 45). De gemeente legt daarom vast dat de leverancier onverwijld meldt als het certificaat verloopt, wordt beperkt, geschorst of ingetrokken, en wat er dan met het gebruik gebeurt. Zie AI-inkoopcontracten.
  4. Wat als het certificaat wordt ingetrokken? De AI Act zegt niet met zoveel woorden wat de gebruiksverantwoordelijke dan doet. Wel moet hij de aanbieder of distributeur en de markttoezichtautoriteit inlichten en het gebruik onderbreken als hij redenen heeft om aan te nemen dat het gebruik volgens de gebruiksaanwijzing ertoe kan leiden dat het systeem een risico vormt in de zin van artikel 79 lid 1 (artikel 26 lid 5). Naar onze lezing is een ingetrokken certificaat een reden om dat meteen te onderzoeken.

Voorbeeld 2: de bank en de verzekeraar

Haast is geen reden. Een bank wil een nieuw model voor de kredietwaardigheid van consumenten (bijlage III punt 5 onder b) eerder in gebruik nemen dan de leverancier de interne controle af heeft, omdat een concurrent sneller is. Dat past bij geen van de vier redenen van artikel 46 lid 1. De bank wacht tot de conformiteitsbeoordeling is uitgevoerd en vraagt de EU-conformiteitsverklaring en de registratie. Een certificaat van een aangemelde instantie hoort hier niet bij.

Fraudedetectie. Een systeem dat alleen financiële fraude opspoort, is uitgezonderd van punt 5 onder b van bijlage III. Naar onze lezing is het dan geen systeem met een hoog risico, tenzij het onder een ander punt van bijlage III valt. Zonder hoog risico is er geen conformiteitsbeoordeling en dus ook geen afwijking nodig. De AVG geldt wel.

De verzekeraar en de verloopdatum. Een verzekeraar gebruikt bij de telefonische schadeafhandeling een module voor emotieherkenning bij bellers, met een certificaat. De verzekeraar zet de verloopdatum van hoogstens vier jaar in het contractbeheer en vraagt de leverancier ruim daarvoor naar de herbeoordeling. Voor het prijsmodel voor levens- en ziektekostenverzekeringen (punt 5 onder c) volstaat interne controle; daar is geen certificaat.

Kort over onderwijs en HR. Systemen voor toelating, beoordeling en toezicht bij toetsen (bijlage III punt 3) en voor werving en personeelsbeheer (punt 4) volgen de interne controle. Er is geen certificaat in de zin van artikel 44, en een school of werkgever heeft naar onze lezing geen van de vier redenen van artikel 46.

Vanaf wanneer?

  • Artikel 44, 45 en 46 staan in afdeling 5 van hoofdstuk III. Die afdeling staat in geen van de uitzonderingen van artikel 113, derde alinea, en valt daarmee onder de algemene toepassingsdatum van 2 augustus 2026 (artikel 113, tweede alinea).
  • In de praktijk krijgen zij naar onze lezing pas betekenis zodra er AI-systemen met een hoog risico zijn waarvoor de eisen gelden: vanaf 2 december 2027 voor bijlage III en vanaf 2 augustus 2028 voor bijlage I (artikel 113, derde alinea, onder c, zoals vervangen door Verordening (EU) 2026/1744). Vóór die data is er voor een systeem uit bijlage III geen conformiteitsbeoordeling verplicht, en dus ook geen afwijking nodig.
  • Bestaande systemen. Voor systemen die al vóór de toepassingsdatum van hoofdstuk III in de handel of in gebruik waren, gelden de hoog-risicoplichten pas na een aanzienlijke wijziging van het ontwerp; systemen die bedoeld zijn voor gebruik door overheidsinstanties, moeten uiterlijk op 2 augustus 2030 voldoen (artikel 111 lid 2, zoals vervangen door Verordening (EU) 2026/1744).
  • De aangemelde instanties vallen sinds 2 augustus 2025 onder afdeling 4 (artikel 113, derde alinea, onder b). Artikel 78 over vertrouwelijkheid geldt sinds dezelfde datum.
  • De Uitvoeringswet AI-verordening is een concept; indiening bij de Tweede Kamer is gepland voor het tweede kwartaal van 2027.

Boetes

De boeteregeling van de verordening noemt artikel 44, 45 en 46 niet zelf. Voor aangemelde instanties noemt zij de eisen en verplichtingen van artikel 31, artikel 33 lid 1, 3 of 4, en artikel 34 (artikel 99 lid 4 onder f). Het Nederlandse concept gaat verder: het maakt ook overtreding van artikel 44 lid 1 en 3 en artikel 45 lid 2 en 3 beboetbaar, tot het maximum van artikel 99 lid 4 (artikel 3.7 lid 3 van het concept). Een aanbieder die een systeem in de handel brengt of in gebruik stelt zonder conformiteitsbeoordeling en zonder toelating, schendt artikel 16 onder f; daarvoor geldt een maximum van 15 miljoen euro of, voor een onderneming, 3 procent van de wereldwijde jaaromzet als dat hoger is (artikel 99 lid 4 onder a). Wie een aangemelde instantie of een nationale bevoegde autoriteit op haar verzoek onjuiste, onvolledige of misleidende informatie geeft, riskeert een boete tot 7,5 miljoen euro of 1 procent (artikel 99 lid 5). Of een overheidsinstantie een AI Act-boete kan krijgen, bepaalt elke lidstaat zelf (artikel 99 lid 8); in Nederland is dat nog niet bij wet geregeld. Volgens de ontwerp-memorie van toelichting sluiten de boetebepalingen van het concept niet uit dat zulke boetes aan overheidsinstanties worden opgelegd. Zie boetes onder de AI Act en de AVG voor gemeenten.

Wat u nu doet

Als gebruiker van een systeem met een certificaat (gemeente, verzekeraar):

  1. Vraag welk stuk u in handen hebt. Een certificaat in de zin van artikel 44 komt van een aangemelde instantie en hoort bij de procedure van bijlage VII. Bij de systemen van punt 2 tot en met 8 van bijlage III bestaat het niet.
  2. Noteer de verloopdatum. Hoogstens vier jaar voor bijlage III en vijf jaar voor bijlage I. Vraag de leverancier ruim daarvoor naar de herbeoordeling.
  3. Regel de melding in het contract. U hoort een schorsing, beperking of intrekking niet van de aangemelde instantie. Laat de leverancier die plicht op zich nemen.
  4. Kijk of het certificaat dit systeem en deze versie dekt, en of er aanvullingen zijn voor latere wijzigingen.

Als organisatie die in een crisis AI wil kunnen inzetten (veiligheidsregio, politie, waterschap, ziekenhuis):

  1. Bepaal nu welke systemen u in een crisis zou willen gebruiken en of zij onder bijlage III vallen.
  2. Maak de DPIA en de grondrechteneffectbeoordeling vooraf, per scenario. Geen van beide kent een spoedprocedure voor het uitvoeren zelf; alleen voor de kennisgeving van de uitkomst van de grondrechteneffectbeoordeling kan een vrijstelling gelden (artikel 27 lid 3).
  3. Spreek met de leverancier af dat de technische documentatie en de testresultaten direct beschikbaar zijn voor de markttoezichtautoriteit.
  4. Leg vast wie de toelating aanvraagt, en wanneer. Alleen rechtshandhavingsinstanties en civielebeschermingsautoriteiten mogen bij spoed beginnen en de toelating tijdens of na het gebruik aanvragen (artikel 46 lid 2). Andere organisaties, zoals een waterschap of een ziekenhuis, vragen de toelating vooraf aan (lid 1); voor een medisch hulpmiddel geldt de afwijking van de productwetgeving (lid 7).
  5. Houd outputs gescheiden. U moet ze kunnen verwijderen als de toelating wordt geweigerd, en u moet kunnen terugvallen op de gewone werkwijze.

Als aanbieder: plan de herbeoordeling ruim voor de verloopdatum, meld wijzigingen aan de aangemelde instantie voordat u ze doorvoert, en reken niet op artikel 46 om een deadline te halen.

Wilt u weten of een toepassing onder bijlage III valt en welke plichten uit de AI Act en de AVG daarbij horen? Met de casus-check beschrijft u de toepassing in een paar vragen.

Veelgestelde vragen over certificaten en de afwijking van artikel 46

Bronnen

EUR-Lex: Verordening (EU) 2024/1689 (AI-verordening), oorspronkelijke tekst, overweging 130 (12 juli 2024, geraadpleegd 19 november 2026)
EUR-Lex: Verordening (EU) 2016/679 (AVG), artikelen 2, 6, 9 en 35 en overweging 46 (27 april 2016, geraadpleegd 19 november 2026)
Overheid.nl: Wet veiligheidsregio's (BWBR0027466), artikelen 1, 9 en 10 (versie geldend vanaf 12 juni 2026, geraadpleegd 19 november 2026)
Tweede Kamer: Planningsbrief Digitale Zaken, Kamerstuk 26643, nr. 1554 (31 augustus 2026, geraadpleegd 19 november 2026)

Nieuwsbrief

Elke dinsdag de AI Act-week vooruit in 5 minuten

Praktische duiding van deadlines, richtsnoeren en toezicht, zodat u weet wat er deze week toe doet. Geen spam en u schrijft zich met één klik weer uit.

Praktisch en kort · Geen spam · Met één klik uitschrijven

Bijbehorende verplichtingen

Geschreven door

Zahed Ashkara, freelance AI- en privacyconsultant en jurist

Zahed Ashkara

Freelance AI- en privacyconsultant en jurist · AI-governance en -veiligheid

Zahed Ashkara is freelance AI- en privacyconsultant en jurist voor de AVG en de EU AI Act. Organisaties huren hem in als AI governance consultant, privacyjurist, externe FG of AI-governance lead, laten een DPIA, FRIA of AI Act-classificatie door hem uitvoeren, of boeken een incompany-training. Hij richt zich op AI-governance en -veiligheid, ook van AI-agents. Hij werkt uitsluitend als zelfstandige, via Embed AI (handelsnaam Praxikon). Hij is Certified AI Compliance Officer (CAICO) en sinds juli 2026 lid van de NEN-normcommissie Artificial Intelligence & Big Data.

Volg via LinkedInBekijk expertprofiel

Gebruik deze bronnen ook in uw AI-assistent: Praxikon in Claude en andere assistenten

Praktijkverhalen

Ontdek hoe organisaties dit in de praktijk toepassen

Gerelateerde artikelen

Wie keurt de keurmeester? Aanmeldende autoriteiten en aangemelde instanties onder artikel 28 tot en met 39 van de AI Act

Een aangemelde instantie is de externe keurder die bij sommige AI-systemen met een hoog risico de conformiteitsbeoordeling doet. Artikel 28 tot en met 39 regelen wie zo een instantie aanwijst, aan welke eisen zij moet voldoen en wat er gebeurt als zij daar niet meer aan voldoet. Wanneer een aanbieder er een nodig heeft, wie dat in Nederland gaat regelen, wat de Digitale omnibus inzake AI veranderde, en wat een gemeente en een bank controleren als een leverancier met een certificaat komt.

EU AI ActArtikel 28Artikel 31

Geldt de AI Act voor AI in auto's, vliegtuigen, treinen en schepen? Artikel 102 tot en met 110 en bijlage I, afdeling B

Voor AI die een veiligheidscomponent is van een auto, een tractor, een drone, scheepsuitrusting, een trein of sinds de omnibus ook een machine, gelden van de AI Act zelf maar een paar artikelen. De eisen voor AI-systemen met een hoog risico komen binnen via de sectorwetgeving: de Commissie moet er rekening mee houden als zij daar gedelegeerde en uitvoeringshandelingen vaststelt. Wat artikel 2 lid 2, bijlage I, afdeling B, en artikel 102 tot en met 110 regelen, wat de omnibus veranderde, wat wel gewoon blijft gelden, en wat een gemeente, een leasemaatschappij, een hogeschool en een vervoerder ermee moeten.

EU AI ActArtikel 102Artikel 109

Als de toezichthouder aanklopt: artikel 79 tot en met 82 van de AI Act over AI-systemen die een risico vormen

Wat gebeurt er als een markttoezichtautoriteit vindt dat een AI-systeem een risico vormt? Artikel 79 regelt de nationale procedure: evaluatie, corrigerende maatregelen binnen een termijn van hoogstens 15 werkdagen, en zo nodig een verbod of terugroeping. Artikel 80 gaat over een systeem dat de aanbieder ten onrechte als geen hoog risico heeft ingedeeld, artikel 81 over de vrijwaringsprocedure van de Unie en artikel 82 over een systeem dat aan de verordening voldoet en toch een risico vormt. Met wie in Nederland de toezichthouder wordt, vanaf wanneer het geldt, een gemeente met een systeem voor bijstandsaanvragen en een bank als voorbeelden.

EU AI ActArtikel 79Artikel 80