Ga naar de hoofdinhoud
Praxikon

Wat bewijst een geharmoniseerde norm? Artikel 40, 41 en 42 van de AI Act over normen, gemeenschappelijke specificaties en het vermoeden van conformiteit

··32 min leestijd

Wie een AI-systeem met een hoog risico inkoopt, krijgt vroeg of laat dezelfde zin te horen: "Wij werken volgens de Europese normen." Wat die zin juridisch waard is, staat in drie korte artikelen van de AI Act. Artikel 40 regelt geharmoniseerde normen en het vermoeden van conformiteit dat daaraan hangt. Artikel 41 laat de Commissie gemeenschappelijke specificaties vaststellen als die normen uitblijven. Artikel 42 geeft een vermoeden voor twee specifieke eisen: data uit de omgeving waarin het systeem wordt gebruikt, en cyberbeveiliging.

Stel: een gemeente koopt een systeem dat aanvragen voor bijstand voorbereidt. Het systeem rangschikt aanvragen naar de kans dat aanvullende stukken nodig zijn en stelt per aanvraag een advies op; een consulent beslist. In de aanbesteding vraagt de gemeente welke normen de leverancier toepast. Het antwoord: "Wij passen EN 18286 toe, zijn gecertificeerd voor ISO/IEC 27001 en volgen ISO/IEC 42001." De inkoper en de privacyadviseur willen weten wat ze daarmee in handen hebben, en wat ze moeten vragen als er voor een eis nog geen norm is. Het voorbeeld is verzonnen.

In het kort

Een AI-systeem met een hoog risico dat voldoet aan een geharmoniseerde norm, of een deel daarvan, waarvan de referentie in het Publicatieblad van de Europese Unie is bekendgemaakt, wordt geacht te voldoen aan de eisen van hoofdstuk III, afdeling 2, voor zover de norm die eisen dekt. Voor AI-modellen voor algemene doeleinden geldt hetzelfde voor de verplichtingen van hoofdstuk V, afdelingen 2 en 3 (artikel 40 lid 1). Drie grenzen volgen uit die zin: zonder bekendmaking geen vermoeden, buiten de dekking van de norm geen vermoeden, en een vermoeden is geen vaststelling. Bij onze zoektocht in EUR-Lex op 19 november 2026 was er voor AI één geharmoniseerde norm bekendgemaakt: EN 18286:2026 over kwaliteitsbeheer, bij Uitvoeringsbesluit (EU) 2026/2274 van 12 oktober 2026, bekendgemaakt en in werking op 14 oktober 2026. Artikel 41 laat de Commissie bij uitvoeringshandeling gemeenschappelijke specificaties vaststellen als normen uitblijven of tekortschieten, met hetzelfde vermoeden; wie zo een specificatie niet volgt, moet rechtvaardigen dat zijn oplossing minstens gelijkwaardig is (lid 5). Zo een uitvoeringshandeling vonden wij op die datum niet. Artikel 42 geeft een vermoeden voor artikel 10 lid 4 bij training en tests op data uit de omgeving van gebruik (lid 1), voor de cyberbeveiligingseisen van artikel 15 bij een certificaat of verklaring onder een regeling op grond van Verordening (EU) 2019/881 (lid 2), en, sinds de Digitale omnibus inzake AI (Verordening (EU) 2026/1744), bij naleving van artikel 12 lid 1 CRA, de Cyberweerbaarheidsverordening (lid 3). Is er geen norm, dan beschrijft de aanbieder zelf hoe hij aan de eisen voldoet (artikel 17 lid 1 onder e en bijlage IV, punt 7). Een norm vervangt geen DPIA en geen eigen afweging onder artikel 25 en 32 AVG.

Dit stuk gaat over het juridische mechanisme: waar een norm haar werking vandaan haalt, hoe ver die reikt en wat er geldt als er geen norm is. Wat EN 18286:2026 inhoudelijk voor het kwaliteitsbeheer betekent, staat in kwaliteitsbeheer onder artikel 17; welk bewijs u uw leverancier over die norm vraagt, in de nieuwe AI-kwaliteitsnorm. Hoe het normalisatiewerk bij CEN en CENELEC verloopt, beschrijft de versnelling van de AI Act-normen. Hoe normen de keuze van de conformiteitsbeoordeling bepalen, leest u in interne controle of aangemelde instantie, en hoe ze in de verklaring terugkomen, in de EU-conformiteitsverklaring en CE-markering.

Waar deze artikelen staan

Artikel 40, 41 en 42 openen afdeling 5 van hoofdstuk III, over normen, conformiteitsbeoordeling, certificaten en registratie. Ze leggen zelf geen eisen op. De eisen staan in afdeling 2, artikel 8 tot en met artikel 15: risicobeheer, data, technische documentatie, logging, transparantie, menselijk toezicht en nauwkeurigheid, robuustheid en cyberbeveiliging. De plichten van de aanbieder, zoals het kwaliteitsbeheer van artikel 17, staan in afdeling 3. Artikel 40 tot en met 42 zeggen hoe een aanbieder kan laten zien dat hij aan die eisen voldoet.

Twee begrippen komen uit artikel 3. Een geharmoniseerde norm is een geharmoniseerde norm in de zin van de Europese normalisatieverordening (punt 27): een Europese norm die op verzoek van de Commissie is vastgesteld met het oog op de toepassing van harmonisatiewetgeving van de Unie (artikel 2, punt 1, onder c, van Verordening 1025/2012). Een gemeenschappelijke specificatie is een reeks technische specificaties om te voldoen aan bepaalde voorschriften van de AI Act (punt 28). Dezelfde normalisatieverordening zegt dat naleving van een norm niet verplicht is (artikel 2, punt 1, van Verordening 1025/2012). Ook de Commissie schrijft op haar pagina over de normalisatie van de AI Act dat het toepassen van normen vrijwillig blijft en dat aanbieders elk ander kader mogen kiezen om naleving aan te tonen.

Artikel 40: geharmoniseerde normen

De route naar een norm. De Commissie dient normalisatieverzoeken in voor alle eisen van afdeling 2 en, waar nodig, voor de verplichtingen van hoofdstuk V, afdelingen 2 en 3, over AI-modellen voor algemene doeleinden (artikel 40 lid 2, eerste alinea). Zij vraagt daarbij ook om producten over rapportage en documentatie van het energie- en hulpbronnenverbruik, en raadpleegt de AI-board en belanghebbenden (ook eerste alinea). Verder eist zij dat de normen duidelijk zijn en consistent met de normen voor producten onder bijlage I (tweede alinea). Het huidige verzoek is Uitvoeringsbesluit C(2025) 3871 van 23 juni 2025 aan CEN en CENELEC. Het vroeg de normen en normalisatieproducten van bijlage I bij dat besluit uiterlijk op 31 augustus 2025 op te stellen (artikel 1 lid 1 van het besluit) en vervalt op 28 februari 2027 (artikel 5 van het besluit). Volgens de Commissie gaat het om tien gebieden: risicobeheer, governance en kwaliteit van datasets, logging, transparantie, menselijk toezicht, nauwkeurigheid, robuustheid, cyberbeveiliging, kwaliteitsbeheer en conformiteitsbeoordeling. Of die termijn later is aangepast, hebben wij niet kunnen nagaan; het besluit houdt er in de twintigste overweging rekening mee dat termijnen tijdens de uitvoering moeten worden bijgesteld.

Van norm naar rechtsgevolg. CEN en CENELEC schrijven de norm. Daarna beoordeelt de Commissie samen met hen of de norm aan het verzoek voldoet, en als dat zo is, maakt zij de referentie onverwijld bekend in het Publicatieblad (artikel 10 lid 5 en 6 van Verordening 1025/2012). Een lidstaat of het Europees Parlement kan formeel bezwaar maken; de Commissie kan de referentie dan niet, of met beperkingen, bekendmaken, of later intrekken (artikel 11 lid 1 van Verordening 1025/2012). Pas met de bekendmaking in het Publicatieblad ontstaat het vermoeden van artikel 40 lid 1.

Het vermoeden. Een systeem dat voldoet aan een bekendgemaakte geharmoniseerde norm of een deel daarvan, "wordt geacht" te voldoen aan de eisen van afdeling 2, "voor zover die eisen of verplichtingen door die normen worden gedekt" (artikel 40 lid 1). Uit die zin volgen drie grenzen.

  1. Bekendmaking. Een norm zonder referentie in het Publicatieblad geeft geen vermoeden, hoe goed zij ook is. Dat geldt voor internationale normen zoals ISO/IEC 42001 en voor ontwerpnormen. Zie ook ISO/IEC 42001 tegenover de AI Act.
  2. Dekking. Het vermoeden reikt niet verder dan de eisen die de norm dekt. Het normalisatieverzoek vraagt CEN en CENELEC daarom in elke geharmoniseerde norm te beschrijven in welke mate zij een of meer eisen dekt (twaalfde overweging van C(2025) 3871). Wat buiten die dekking valt, moet de aanbieder op een andere manier onderbouwen.
  3. Geen vaststelling. Het vermoeden is weerlegbaar. Het Hof van Justitie zei het in 2024 zo: wie het vermoeden voor een product of dienst wil aanvechten, moet aantonen dat het product of de dienst niet aan de norm voldoet, of dat de norm gebrekkig is (C-588/21 P, punt 76). Het vermoeden verschuift dus wat de aanbieder moet aantonen, maar een markttoezichtautoriteit kan nog steeds vaststellen dat een systeem niet aan een eis voldoet. Zelfs een systeem dat aan de verordening voldoet, kan maatregelen opgelegd krijgen als het toch een risico inhoudt (artikel 82 lid 1).

AI-modellen voor algemene doeleinden. Voor aanbieders van zulke modellen werkt het vermoeden op dezelfde manier. Tot er een geharmoniseerde norm is gepubliceerd, kunnen zij zich baseren op praktijkcodes in de zin van artikel 56; wie geen goedgekeurde code volgt en geen norm toepast (goedgekeurd betekent sinds de Omnibus: door de Commissie toereikend bevonden onder artikel 56 lid 6, zie overweging 41 van Verordening (EU) 2026/1744), toont andere passende wijzen van naleving aan, die de Commissie beoordeelt (artikel 53 lid 4 en artikel 55 lid 2). Daarover gaat vendor assurance bij GPAI.

Wat de Digitale omnibus toevoegde. Aan artikel 40 lid 2 is een slotalinea toegevoegd: de Commissie verzoekt de Europese normalisatieorganisaties zonder onnodige vertraging normalisatieproducten te ontwikkelen, waar passend geharmoniseerde normen, om gezamenlijke naleving en het vermoeden van conformiteit te vergemakkelijken met de eisen van hoofdstuk III, afdelingen 2 en 3, en met de eisen van de harmonisatiewetgeving van bijlage I (artikel 1, punt 17, van Verordening (EU) 2026/1744). Volgens overweging 21 van Verordening (EU) 2026/1744 gaat het om marktdeelnemers die tegelijk onder de AI Act en die productwetgeving vallen, en moeten die producten dubbel testwerk en dubbele documentatie helpen voorkomen.

Wat er op 19 november 2026 is: EN 18286:2026

Bij Uitvoeringsbesluit (EU) 2026/2274 van 12 oktober 2026 heeft de Commissie de referentie van EN 18286:2026, "Artificiële intelligentie, Kwaliteitsbeheersysteem voor regelgevingsdoeleinden van de AI-verordening van de EU", bekendgemaakt. Het besluit verscheen op 14 oktober 2026 in het Publicatieblad en trad die dag in werking (artikel 2 van het besluit). Volgens de derde overweging gaat de norm over kwaliteitsbeheersystemen voor aanbieders, waaronder processen voor monitoring na het in de handel brengen. Het besluit verwijst in de eerste overweging naar artikel 40, maar zegt niet voor welke eisen van de AI Act de norm een vermoeden geeft, en zet geen beperking bij de referentie. De Commissie schrijft op haar normalisatiepagina dat de norm aanbieders moet helpen te voldoen aan artikel 17.

Bij onze zoektocht in EUR-Lex op 19 november 2026 vonden wij geen ander besluit dat referenties van geharmoniseerde normen ter ondersteuning van de AI Act bekendmaakt. Voor de eisen van afdeling 2 zelf, zoals risicobeheer, data, logging, menselijk toezicht en nauwkeurigheid, is er dus nog geen geharmoniseerde norm.

Een open punt. Artikel 40 lid 1 koppelt het vermoeden aan de eisen van afdeling 2 en aan de verplichtingen van hoofdstuk V. Artikel 17 staat in afdeling 3. Het normalisatieverzoek vroeg uitdrukkelijk ook normen voor artikel 17 (tiende overweging van C(2025) 3871), de Commissie heeft EN 18286 als geharmoniseerde norm bekendgemaakt, en sinds de Omnibus noemt artikel 40 lid 2 afdeling 3 bij het vermoeden van conformiteit. Artikel 40 lid 1 zelf is niet aangepast. Het verzoek zelf omschrijft het vermoeden van artikel 40 in de vierde overweging als een vermoeden van conformiteit met de essentiële eisen van artikel 9 tot en met 15. Daartegenover zegt het besluit over EN 18286 dat de norm voldoet aan de eisen die zij beoogt te dekken (vijfde overweging), en dat naleving een vermoeden geeft van conformiteit met de bijbehorende essentiële eisen (zesde overweging). Hoe ver het vermoeden voor artikel 17 precies reikt, staat naar onze lezing daarom niet vast; dat werkten wij uit in het stuk over artikel 17. Voor de praktijk: de norm is het meest gezaghebbende houvast voor het kwaliteitsbeheer, maar presenteer haar niet als bewijs dat artikel 17 is nageleefd.

Wat een norm wel en niet bewijst

Een toegepaste, bekendgemaakte geharmoniseerde normWelNiet
Eisen die de norm dektVermoeden van conformiteit voor die eisen (artikel 40 lid 1)Een vaststelling dat het systeem voldoet; het vermoeden kan worden weerlegd
Eisen buiten de dekkingNietsDie onderbouwt de aanbieder zelf (artikel 17 lid 1 onder e, bijlage IV, punt 7)
ConformiteitsbeoordelingBij biometrie (bijlage III punt 1) de keuze voor interne controle, als normen of specificaties alle eisen van afdeling 2 dekken en volledig zijn toegepast (artikel 43 lid 1)De beoordeling zelf; die blijft nodig (artikel 16 onder f)
Plichten van de gebruiksverantwoordelijkeInformatie om de leverancier op te beoordelenNaleving van artikel 26 of artikel 27; die plichten zijn van de gebruiker zelf
AVGHooguit een gegeven bij de eigen afwegingEen DPIA (artikel 35 AVG) of naleving van artikel 25 en 32 AVG
Normen zonder bekendmaking (ISO/IEC 42001, ISO/IEC 27001, ontwerpnormen)Steun voor de onderbouwingEen vermoeden onder artikel 40

Voor de systemen van bijlage III, punt 2 tot en met 8, waaronder de bijstandstoepassing van de gemeente, doet de aanbieder zelf interne controle volgens bijlage VI, met of zonder norm (artikel 43 lid 2). Voor AI in producten onder bijlage I, afdeling A, geldt: staat de productwetgeving de fabrikant een beoordeling zonder derde partij toe, dan mag hij die mogelijkheid alleen gebruiken als hij ook voor alle eisen van afdeling 2 geharmoniseerde normen of gemeenschappelijke specificaties heeft toegepast (artikel 43 lid 3, derde alinea). Die regel stond al in de oorspronkelijke tekst van de AI Act.

Nog een praktisch punt: in het Publicatieblad staat alleen de referentie en de titel van de norm, niet de norm zelf. Het Hof van Justitie oordeelde in 2024 dat geharmoniseerde normen door hun rechtsgevolgen deel uitmaken van het Unierecht, en dat een hoger openbaar belang de openbaarmaking ervan rechtvaardigt bij een verzoek om toegang tot documenten van de Commissie (HvJ EU 5 maart 2024, Public.Resource.Org, C-588/21 P, punt 80, 85 en 89). Het normalisatieverzoek voor de AI Act verwijst daar zelf naar (drieëntwintigste overweging van C(2025) 3871).

Artikel 41: gemeenschappelijke specificaties

Een uitzonderlijke achtervang. De Commissie kan bij uitvoeringshandeling gemeenschappelijke specificaties vaststellen voor de eisen van afdeling 2, of voor de verplichtingen van hoofdstuk V, afdelingen 2 en 3, als aan twee voorwaarden samen is voldaan (artikel 41 lid 1):

  1. de Commissie heeft om een geharmoniseerde norm verzocht, en het verzoek is door geen enkele Europese normalisatieorganisatie aanvaard, de normen zijn niet binnen de gestelde termijn geleverd, de normen houden onvoldoende rekening met grondrechten, of de normen voldoen niet aan het verzoek (onder a); en
  2. er is geen referentie van een geharmoniseerde norm voor die eisen bekendgemaakt, en die wordt ook niet binnen een redelijke termijn verwacht (onder b).

De Commissie raadpleegt bij het opstellen het adviesforum van artikel 67, stelt de handeling vast volgens de onderzoeksprocedure van artikel 98 lid 2 (lid 1), en meldt vooraf aan het comité van artikel 22 van Verordening 1025/2012 dat zij de voorwaarden vervuld acht (lid 2). Overweging 121 van de AI Act noemt gemeenschappelijke specificaties een uitzonderlijke achtervang, en vraagt de Commissie rekening te houden met technische complexiteit als die de reden is dat een norm vertraagd is (oorspronkelijke tekst).

Hetzelfde vermoeden, met een eigen plicht. Wie voldoet aan een gemeenschappelijke specificatie, wordt geacht te voldoen aan de eisen die zij dekt (lid 3). Wordt later voor dezelfde eisen een geharmoniseerde norm bekendgemaakt, dan trekt de Commissie de specificatie of het betrokken deel in (lid 4). Een lidstaat die vindt dat een specificatie tekortschiet, meldt dat met een gedetailleerde toelichting aan de Commissie, die de handeling zo nodig wijzigt (lid 6). Lid 5 is het enige deel van deze drie artikelen dat de aanbieder rechtstreeks iets opdraagt: volgt hij een vastgestelde gemeenschappelijke specificatie niet, dan moet hij naar behoren rechtvaardigen dat zijn technische oplossingen aan de eisen voldoen in een mate die minstens gelijkwaardig is. Waar die rechtvaardiging moet staan, zegt de tekst niet. Naar onze lezing hoort zij in de technische documentatie, omdat bijlage IV, punt 7, daar de beschrijving vraagt van de oplossingen waarmee de aanbieder aan afdeling 2 voldoet.

De stand op 19 november 2026. Wij vonden in EUR-Lex geen uitvoeringshandeling met gemeenschappelijke specificaties onder artikel 41. Of de voorwaarden nu vervuld zijn, beoordeelt de Commissie. De termijn van het huidige verzoek C(2025) 3871, 31 augustus 2025, is verstreken en de meeste normen zijn er niet, maar voorwaarde b vraagt ook dat bekendmaking niet binnen een redelijke termijn wordt verwacht. Zolang er geen specificatie is, is er niets om van af te wijken, en speelt lid 5 niet.

Wat als er (nog) geen norm is

Voor de meeste eisen is dat nu de situatie. De verordening heeft daar een eigen regeling voor, en die rust op de aanbieder.

  • Het kwaliteitsbeheer. Het systeem voor kwaliteitsbeheer bevat de technische specificaties en normen die de aanbieder toepast, en, als geharmoniseerde normen niet volledig worden toegepast of niet alle eisen van afdeling 2 dekken, de middelen waarmee hij ervoor zorgt dat het systeem aan die eisen voldoet (artikel 17 lid 1 onder e).
  • De technische documentatie. Die bevat een lijst van de geheel of gedeeltelijk toegepaste geharmoniseerde normen met bekendgemaakte referentie, en als die niet zijn toegepast, een gedetailleerde beschrijving van de oplossingen om aan afdeling 2 te voldoen, met een lijst van andere toegepaste normen en technische specificaties (bijlage IV, punt 7). Zie technische documentatie onder artikel 11.
  • De conformiteitsverklaring. Die vermeldt de toegepaste geharmoniseerde normen of andere gemeenschappelijke specificaties (bijlage V, punt 6). Staat daar niets, dan heeft de aanbieder geen norm gebruikt en moet de onderbouwing uit de documentatie komen.
  • De stand van de techniek. De eisen gelden met inachtneming van het beoogde doel en de algemeen erkende stand van de techniek (artikel 8 lid 1). Volgens overweging 121 moeten geharmoniseerde normen die stand normaal gesproken weerspiegelen. Zonder norm moet de aanbieder dus zelf laten zien wat de stand van de techniek is en waarom zijn keuzes daarbij passen. Meer daarover in artikel 7 en 8.
  • Biometrie. Voor systemen van bijlage III punt 1 is een aangemelde instantie verplicht zolang er geen geharmoniseerde normen of gemeenschappelijke specificaties zijn, of zolang de aanbieder ze niet of gedeeltelijk heeft toegepast (artikel 43 lid 1, tweede alinea, onder a tot en met c).

Internationale normen en ontwerpnormen zijn in die onderbouwing bruikbaar als steun. Ze geven alleen geen vermoeden. Het verschil is in de praktijk dat de aanbieder bij een vraag van de toezichthouder niet naar de norm kan wijzen, maar moet uitleggen waarom zijn eigen oplossing voldoet.

Artikel 42: drie smalle vermoedens

Lid 1: data uit de omgeving van gebruik. Een systeem dat is getraind en getest op data die overeenkomen met de specifieke geografische, gedragsgerelateerde, contextuele of functionele omgeving waarin het zal worden gebruikt, wordt geacht te voldoen aan de relevante eisen van artikel 10 lid 4. Dat lid vraagt dat datasets, voor zover het beoogde doel dat vereist, rekening houden met de eigenschappen van die omgeving. Het vermoeden heeft geen bekendmaking nodig, maar het is smal: het gaat alleen over lid 4. De datagovernance van lid 2 en de eisen aan relevantie, representativiteit en foutloosheid van lid 3 vallen erbuiten. Overweging 122 van de AI Act spreekt van een vermoeden voor "de desbetreffende maatregel" onder de datagovernance-eis. Zie data en datagovernance onder artikel 10.

Lid 2: een Europees cyberbeveiligingscertificaat. Een systeem dat is gecertificeerd, of waarvoor een conformiteitsverklaring is verstrekt, volgens een cyberbeveiligingsregeling op grond van Verordening (EU) 2019/881, waarvan de referenties in het Publicatieblad zijn bekendgemaakt, wordt geacht te voldoen aan de cyberbeveiligingseisen van artikel 15, voor zover het certificaat of de verklaring die eisen dekt. Zulke regelingen stelt de Commissie bij uitvoeringshandeling vast, op basis van een kandidaat-regeling die ENISA opstelt (artikel 49 lid 7 van Verordening (EU) 2019/881), en certificering is vrijwillig, tenzij Unierecht of nationaal recht anders bepaalt (artikel 56 lid 2 van Verordening (EU) 2019/881). Een voorbeeld is de op gemeenschappelijke criteria gebaseerde regeling EUCC, vastgesteld bij Uitvoeringsverordening (EU) 2024/482 en van toepassing sinds 27 februari 2025, voor ICT-producten. Twee grenzen zijn belangrijk. Het vermoeden geldt alleen voor de cyberbeveiliging, niet voor nauwkeurigheid en robuustheid; overweging 122 maakt dat duidelijk. En het geldt alleen voor wat het certificaat dekt. Artikel 15 lid 5 noemt AI-specifieke aanvallen, zoals datavervuiling, modelvervuiling en vijandige voorbeelden. Naar onze lezing dekt een certificaat voor een ICT-product of een onderdeel daarvan die niet vanzelf. Een ISO/IEC 27001-certificaat is geen regeling op grond van Verordening (EU) 2019/881 en geeft dit vermoeden niet.

Lid 3: de Cyberweerbaarheidsverordening. Valt een systeem met een hoog risico onder Verordening (EU) 2024/2847 en is aan de voorwaarden van artikel 12 lid 1 CRA voldaan, dan wordt het geacht te voldoen aan de cyberbeveiligingsvereisten van artikel 15 (lid 3, ingevoegd door artikel 1, punt 18, van Verordening (EU) 2026/1744). Volgens overweging 19 van Verordening (EU) 2026/1744 neemt dit de regel uit artikel 12 CRA over in de AI Act, om de wisselwerking zichtbaar te maken. Artikel 12 lid 1 CRA noemt drie voorwaarden, waarvan één is dat de EU-conformiteitsverklaring onder de CRA aantoont dat het niveau van artikel 15 wordt bereikt. De CRA is van toepassing vanaf 11 december 2027 (artikel 71 lid 2 CRA). Hoe dat uitpakt voor clouddiensten en wanneer de route open is, staat in nauwkeurigheid, robuustheid en cyberbeveiliging onder artikel 15.

Wat de Digitale omnibus inzake AI veranderde

Verordening (EU) 2026/1744 voegde aan artikel 40 lid 2 de slotalinea over gezamenlijke normalisatie toe (artikel 1, punt 17, van Verordening (EU) 2026/1744), en voegde artikel 42 lid 3 in (punt 18). Daarnaast verving zij artikel 43 lid 3 (punt 19). De eerste alinea kreeg een technische correctie: bij AI in producten onder bijlage I, afdeling A, wordt nu ook het kwaliteitsbeheersysteem van artikel 17 beoordeeld (overweging 18 van Verordening (EU) 2026/1744). Volgens de tweede alinea mogen aangemelde instanties die onder die productwetgeving zijn aangemeld, onder voorwaarden de AI-systemen beoordelen, en vragen zij uiterlijk op 28 januari 2028 aanmelding onder de AI Act aan. De regel dat een fabrikant alleen zonder derde partij werkt als hij voor alle eisen van afdeling 2 normen of specificaties heeft toegepast, stond er al; nieuw in de derde alinea is dat de indeling als hoog risico via artikel 6 lid 1 geen beoordeling door een derde partij afdwingt die de productwetgeving niet vraagt (overweging 20 van Verordening (EU) 2026/1744). Valt een systeem zowel onder bijlage I, afdeling A, als onder bijlage III, dan volgt de aanbieder de procedure van de productwetgeving (vierde alinea). Artikel 40 lid 1 en 3, artikel 41 en artikel 42 lid 1 en 2 bleven gelijk. Dat blijkt uit de opsomming van de gewijzigde bepalingen in artikel 1 van Verordening (EU) 2026/1744 en uit de geconsolideerde tekst van 27 juli 2026.

Hoofdvoorbeeld: de gemeente en de normen van de leverancier

De rollen. Het systeem beoordeelt mee of iemand in aanmerking komt voor bijstand, een essentiële overheidsuitkering; dat valt onder bijlage III punt 5 onder a. De leverancier is aanbieder en draagt de conformiteit. De gemeente is gebruiksverantwoordelijke. Zij hoeft geen conformiteitsbeoordeling te doen, maar wil weten of de leverancier dat kan, en heeft eigen plichten onder artikel 26 en 27. Het rangschikken van aanvragen van natuurlijke personen is naar onze lezing profilering; dan is het systeem altijd hoog risico en kan de uitzondering van artikel 6 lid 3 niet worden ingeroepen (slotalinea van artikel 6 lid 3).

Wat het antwoord van de leverancier waard is. Naar onze lezing zo:

  1. "Wij passen EN 18286 toe." Dat gaat over het kwaliteitsbeheer van de leverancier, niet over de eigenschappen van het bijstandssysteem. Vraag welke clausules hij toepast, voor welk systeem en welke versie, en welk bewijs er is. Zie de nieuwe AI-kwaliteitsnorm.
  2. "Wij zijn ISO/IEC 27001-gecertificeerd." Nuttig voor de informatiebeveiliging van de organisatie, maar geen certificaat onder Verordening (EU) 2019/881 en dus geen vermoeden onder artikel 42 lid 2.
  3. "Wij volgen ISO/IEC 42001." Een managementsysteemnorm zonder bekendgemaakte referentie onder de AI Act, en dus zonder vermoeden onder artikel 40.

Voor risicobeheer, data, logging, menselijk toezicht en nauwkeurigheid zegt het antwoord dus niets. Daar moet de leverancier zijn eigen onderbouwing hebben (artikel 17 lid 1 onder e, bijlage IV, punt 7).

Wat de gemeente vraagt. Naar onze lezing deze vier dingen:

  • Een dekkingsoverzicht per eis van artikel 9 tot en met 15: welke norm, welke specificatie of welk eigen document de eis dekt, en of de referentie van die norm in het Publicatieblad staat.
  • De data. Op welke data is het systeem getraind en getest, en lijken die op de aanvragen in deze gemeente? Als de leverancier zich op artikel 42 lid 1 beroept, moet hij kunnen laten zien waarom zijn data overeenkomen met de omgeving van gebruik. De gebruiksaanwijzing bevat waar nodig specificaties voor de inputdata of informatie over de datasets (artikel 13 lid 3 onder b, vi), en de gemeente zorgt zelf dat haar inputdata relevant en voldoende representatief zijn, voor zover zij die in handen heeft (artikel 26 lid 4).
  • De cyberbeveiliging. Welke tests deed de leverancier tegen de aanvallen van artikel 15 lid 5, en dekt een certificaat ook het AI-deel? Zie artikel 15.
  • De verklaring. Vanaf het moment dat de eisen gelden, de EU-conformiteitsverklaring met de toegepaste normen of specificaties (bijlage V, punt 6).

In de aanbesteding. Een gemeente die bij een Europese aanbesteding in de technische specificaties naar een norm verwijst, zet daar de woorden "of gelijkwaardig" bij, en mag een inschrijving niet afwijzen als de inschrijver met passende middelen aantoont dat zijn oplossing op gelijkwaardige wijze voldoet (artikel 42 lid 3 onder b en lid 5 van Richtlijn 2014/24/EU). Vraagt zij een certificaat van een bepaalde instelling, dan aanvaardt zij ook certificaten van gelijkwaardige instellingen (artikel 44 lid 1 van Richtlijn 2014/24/EU). Naar onze lezing is het daarom sterker om te vragen wat de leverancier per eis aantoont, dan om alleen een norm te eisen. Contractclausules staan in AI-inkoopcontracten en een AI-leverancier beoordelen.

De AVG-kant. Een norm onder de AI Act vervangt geen eigen afweging onder de AVG. Houdt de verwerking waarschijnlijk een hoog risico in, en bij het rangschikken van bijstandsaanvragen ligt dat naar onze lezing voor de hand, dan doet de gemeente vóór de verwerking een DPIA (artikel 35 lid 1 AVG). Gegevensbescherming door ontwerp en de beveiliging van de verwerking zijn eigen plichten van de gemeente als verwerkingsverantwoordelijke, rekening houdend met de stand van de techniek (artikel 25 lid 1 en artikel 32 lid 1 AVG). Zelfs een goedgekeurd AVG-certificeringsmechanisme is daar alleen een element om naleving aan te tonen (artikel 25 lid 3 en artikel 32 lid 3 AVG), en het doet niets af aan de verantwoordelijkheid van de verwerkingsverantwoordelijke (artikel 42 lid 4 AVG). Voor een AI Act-norm, die daar niet voor is geschreven, geldt dat naar onze lezing te meer. Als publiekrechtelijk orgaan doet de gemeente daarnaast een grondrechteneffectbeoordeling (artikel 27 lid 1); voor zover de DPIA een plicht al dekt, mag zij daarnaar verwijzen of die delen erin opnemen (lid 4). Draait het systeem al vóór 2 december 2027, dan gelden de hoog-risicoplichten uiterlijk op 2 augustus 2030, of eerder bij een aanzienlijke wijziging in het ontwerp (artikel 111 lid 2). Zie DPIA en FRIA naast elkaar en de FRIA voor gemeenten.

Voorbeeld 2: een bank met een eigen kredietmodel

Een bank ontwikkelt zelf een model dat de kredietwaardigheid van particulieren beoordeelt en gebruikt het in haar eigen acceptatie. Dat valt onder bijlage III punt 5 onder b; de bank is aanbieder en gebruiksverantwoordelijke tegelijk. Ook dit voorbeeld is verzonnen.

Kwaliteitsbeheer. Als financiële instelling die onder governance-eisen uit het financiële recht valt, voldoet de bank aan haar plicht tot kwaliteitsbeheer door die governanceregels na te leven, behalve voor artikel 17 lid 1 onder g, h en i: risicobeheer, monitoring na het in de handel brengen en het melden van ernstige incidenten. "Daartoe wordt rekening gehouden met eventuele geharmoniseerde normen als bedoeld in artikel 40" (artikel 17 lid 4). Naar onze lezing hoort EN 18286:2026 daarom in die afweging thuis, ook als de bank haar kwaliteitsbeheer via haar bestaande governance regelt.

Data uit de eigen omgeving. Is het model getraind en getest op aanvragen van de eigen Nederlandse klanten en gebruikt de bank het voor die klanten, dan kan zij zich naar onze lezing voor artikel 10 lid 4 op artikel 42 lid 1 beroepen. Zet zij het model later in voor een andere markt of een andere klantgroep, dan past die omgeving niet meer bij de data, en kan zij zich voor dat gebruik naar onze lezing niet meer op het vermoeden beroepen. Leg dus per toepassing vast op welke omgeving de data zijn afgestemd.

Cyberbeveiliging. Een EUCC-certificaat voor bijvoorbeeld een hardwaremodule in de keten dekt dat onderdeel. Voor de AI-specifieke aanvallen van artikel 15 lid 5 heeft de bank naar onze lezing een eigen onderbouwing nodig, zolang geen certificaat of norm die dekt.

Grondrechten en AVG. Als gebruiksverantwoordelijke van een systeem onder punt 5 onder b doet de bank een grondrechteneffectbeoordeling (artikel 27 lid 1). De DPIA en de beveiligingsplicht onder de AVG gelden los daarvan. Zie AI bij kredietbeslissingen.

Vanaf wanneer?

Artikel 40, 41 en 42 staan in afdeling 5 van hoofdstuk III. Die afdeling valt niet onder de uitzonderingen van de derde alinea van artikel 113, en is dus van toepassing vanaf 2 augustus 2026, de algemene datum van de tweede alinea. De eisen waar de vermoedens over gaan, gelden later: vanaf 2 december 2027 voor systemen via artikel 6 lid 2 en bijlage III, en vanaf 2 augustus 2028 voor systemen via artikel 6 lid 1 en bijlage I (artikel 113, derde alinea, punt c, zoals vervangen door artikel 1, punt 40, van Verordening (EU) 2026/1744). De referentie van EN 18286:2026 staat sinds 14 oktober 2026 in het Publicatieblad, maar de norm krijgt pas praktische betekenis zodra artikel 17 voor een systeem geldt. Voor AI-modellen voor algemene doeleinden gelden de verplichtingen van hoofdstuk V al sinds 2 augustus 2025.

Wat u nu doet

Als gebruiksverantwoordelijke of inkoper, zoals een gemeente:

  1. Vraag per eis, niet per norm. Laat de leverancier per eis van artikel 9 tot en met 15 aangeven waarop hij leunt, en of de referentie van die norm in het Publicatieblad staat.
  2. Lees "wij volgen de normen" als een vraag. ISO/IEC 42001 en ISO/IEC 27001 zijn nuttig, maar geven geen vermoeden onder artikel 40 of artikel 42.
  3. Vraag naar de data. Laat zien op welke omgeving de training en tests zijn afgestemd (artikel 42 lid 1), en zorg voor representatieve eigen inputdata (artikel 26 lid 4).
  4. Verwijs in een aanbesteding naar een norm "of gelijkwaardig", en beoordeel gelijkwaardig bewijs.
  5. Doe uw DPIA en uw grondrechteneffectbeoordeling zelf. Een norm van de leverancier is daarin hooguit informatie.

Als aanbieder:

  1. Maak een dekkingsoverzicht per eis van afdeling 2, met per regel de norm, de status van de referentie en wat buiten de dekking valt.
  2. Onderbouw wat geen norm dekt in het kwaliteitsbeheer (artikel 17 lid 1 onder e) en de technische documentatie (bijlage IV, punt 7).
  3. Leg vast op welke omgeving uw data zijn afgestemd, als u op artikel 42 lid 1 wilt leunen, en houd de conclusie bij artikel 10 lid 4.
  4. Volg het Publicatieblad. Een nieuwe referentie zet een vermoeden aan en kan een gemeenschappelijke specificatie laten intrekken (artikel 41 lid 4). Komt er een specificatie die u niet volgt, schrijf dan de rechtvaardiging van artikel 41 lid 5.
  5. Bied biometrie of AI in producten aan? Controleer dan of uw route naar een conformiteitsbeoordeling zonder aangemelde instantie afhangt van volledige toepassing van normen (artikel 43 lid 1 en 3).

Wilt u weten welke AI Act- en AVG-plichten bij uw toepassing in beeld komen en welke rol u hebt? Met de casus-check beschrijft u de toepassing in een paar vragen.

Veelgestelde vragen over geharmoniseerde normen en het vermoeden van conformiteit

Bronnen

Europese Commissie: Standardisation of the AI Act (geraadpleegd 19 november 2026)
EUR-Lex: Verordening (EU) nr. 1025/2012 betreffende Europese normalisatie, artikelen 2, 10 en 11 (25 oktober 2012, geraadpleegd 19 november 2026)
EUR-Lex: Verordening (EU) 2019/881 (Cyberbeveiligingsverordening), artikelen 49 en 56 (17 april 2019, geraadpleegd 19 november 2026)
EUR-Lex: Uitvoeringsverordening (EU) 2024/482 van de Commissie tot vaststelling van de EUCC (31 januari 2024, geraadpleegd 19 november 2026)
EUR-Lex: Verordening (EU) 2024/2847 (Cyberweerbaarheidsverordening), artikelen 12 en 71 (23 oktober 2024, geraadpleegd 19 november 2026)
EUR-Lex: Verordening (EU) 2016/679 (AVG), artikelen 25, 32, 35 en 42 (27 april 2016, geraadpleegd 19 november 2026)
Hof van Justitie van de EU: Arrest van 5 maart 2024, Public.Resource.Org en Right to Know/Commissie, C-588/21 P, punten 74, 80, 85 en 89 (5 maart 2024, geraadpleegd 19 november 2026)

Nieuwsbrief

Elke dinsdag de AI Act-week vooruit in 5 minuten

Praktische duiding van deadlines, richtsnoeren en toezicht, zodat u weet wat er deze week toe doet. Geen spam en u schrijft zich met één klik weer uit.

Praktisch en kort · Geen spam · Met één klik uitschrijven

Bijbehorende verplichtingen

Geschreven door

Zahed Ashkara, freelance AI- en privacyconsultant en jurist

Zahed Ashkara

Freelance AI- en privacyconsultant en jurist · AI-governance en -veiligheid

Zahed Ashkara is freelance AI- en privacyconsultant en jurist voor de AVG en de EU AI Act. Organisaties huren hem in als AI governance consultant, privacyjurist, externe FG of AI-governance lead, laten een DPIA, FRIA of AI Act-classificatie door hem uitvoeren, of boeken een incompany-training. Hij richt zich op AI-governance en -veiligheid, ook van AI-agents. Hij werkt uitsluitend als zelfstandige, via Embed AI (handelsnaam Praxikon). Hij is Certified AI Compliance Officer (CAICO) en sinds juli 2026 lid van de NEN-normcommissie Artificial Intelligence & Big Data.

Volg via LinkedInBekijk expertprofiel

Gebruik deze bronnen ook in uw AI-assistent: Praxikon in Claude en andere assistenten

Praktijkverhalen

Ontdek hoe organisaties dit in de praktijk toepassen

Gerelateerde artikelen

Importeur en distributeur van hoog-risico-AI: wat artikel 23 en 24 van de AI Act vragen

Tussen de aanbieder en de gebruiksverantwoordelijke staan vaak een importeur en een distributeur. Artikel 23 en 24 van de AI Act geven hun eigen plichten bij een AI-systeem met een hoog risico: controleren vóór levering, niet leveren bij twijfel, de eigen naam erbij, opslag en vervoer, bewaren en samenwerken met de autoriteiten. Wanneer een wederverkoper of integrator zelf aanbieder wordt (artikel 25 lid 1), wat de Digital Omnibus veranderde, vanaf wanneer het geldt en welke boetes erop staan, met een gemeente die via een Nederlandse wederverkoper koopt en een bank met een integrator als voorbeelden.

EU AI ActArtikel 23Artikel 24

Het systeem voor kwaliteitsbeheer bij hoog-risico-AI: wat artikel 17 van de AI Act van aanbieders vraagt

Wie een AI-systeem met een hoog risico aanbiedt, moet een systeem voor kwaliteitsbeheer hebben dat de naleving van de AI Act waarborgt, vastgelegd in schriftelijke beleidslijnen, procedures en instructies (artikel 17). Die plicht rust op de aanbieder, niet op de organisatie die een gekocht systeem alleen gebruikt. Wat de dertien onderdelen van lid 1 vragen, wat de Digital Omnibus veranderde voor kmo's en kleine midcaps, hoe sectorale kwaliteitssystemen en de governance van banken meetellen, wat EN 18286:2026 wel en niet bewijst, en hoe het samenhangt met artikel 9, 10, 11, 12, 72 en 73, met een gemeente die zelf bouwt en een bank als voorbeelden.

EU AI ActArtikel 17Kwaliteitsbeheer

Als de toezichthouder aanklopt: artikel 79 tot en met 82 van de AI Act over AI-systemen die een risico vormen

Wat gebeurt er als een markttoezichtautoriteit vindt dat een AI-systeem een risico vormt? Artikel 79 regelt de nationale procedure: evaluatie, corrigerende maatregelen binnen een termijn van hoogstens 15 werkdagen, en zo nodig een verbod of terugroeping. Artikel 80 gaat over een systeem dat de aanbieder ten onrechte als geen hoog risico heeft ingedeeld, artikel 81 over de vrijwaringsprocedure van de Unie en artikel 82 over een systeem dat aan de verordening voldoet en toch een risico vormt. Met wie in Nederland de toezichthouder wordt, vanaf wanneer het geldt, een gemeente met een systeem voor bijstandsaanvragen en een bank als voorbeelden.

EU AI ActArtikel 79Artikel 80