Artikel 1 van de AI Act is kort, bevat geen plichten en wordt vaak overgeslagen. Ten onrechte: het doel weegt mee zodra de rest van de wet niet letterlijk antwoord geeft. Sinds 27 juli 2026 staat er de tekst zoals de Digitale omnibus inzake AI, Verordening (EU) 2026/1744, hem heeft gewijzigd.
In het kort
Lid 1 noemt vier doelen, lid 2 in zeven punten wat de verordening regelt; de omnibus voegde in punt g de kleine midcaps toe. Artikel 1 geldt sinds 2 februari 2025, legt geen plicht op en weegt mee bij de uitleg. De AVG blijft ernaast gelden.
Het wie staat in het toepassingsgebied van artikel 2, het wanneer in de toepassingsdata van artikel 113.
Lid 1: één zin, vier doelen
Vier doelen, die elkaar soms in de weg zitten:
- Interne markt. Eén set regels voor de Unie; lidstaten mogen geen beperkingen opleggen aan ontwikkeling, in de handel brengen en gebruik van AI-systemen, tenzij de verordening dat uitdrukkelijk toestaat (overweging 1).
- Mensgerichte en betrouwbare AI. "Mensgericht" is niet gedefinieerd. Volgens overweging 6 moet AI een instrument voor mensen zijn, met als uiteindelijk doel het welzijn van de mens te vergroten.
- Een hoog niveau van bescherming van de gezondheid, de veiligheid en de in het Handvest verankerde grondrechten, met inbegrip van de democratie, de rechtsstaat en de bescherming van het milieu, tegen de schadelijke gevolgen van AI-systemen (overweging 5).
- Innovatie, naast de bescherming.
Lid 2: zeven onderdelen, en waar ze staan
- a) geharmoniseerde regels voor het in de handel brengen, in gebruik stellen en gebruiken van AI-systemen in de Unie: met de begrippen in artikel 3 en AI-geletterdheid in artikel 4.
- b) een verbod op bepaalde AI-praktijken: hoofdstuk II, artikel 5.
- c) specifieke eisen voor AI-systemen met een hoog risico en verplichtingen voor de operatoren van dergelijke systemen: hoofdstuk III, artikel 6 tot en met artikel 49.
- d) geharmoniseerde transparantievoorschriften voor bepaalde AI-systemen: hoofdstuk IV, artikel 50.
- e) geharmoniseerde regels voor het in de handel brengen van AI-modellen voor algemene doeleinden: hoofdstuk V, artikel 51 tot en met artikel 56.
- f) regels inzake marktmonitoring, markttoezicht, governance en handhaving van die regels: hoofdstuk VII (artikel 64 tot en met 70), de EU-databank in hoofdstuk VIII (artikel 71), hoofdstuk IX (artikel 72 tot en met 94) en de sancties van hoofdstuk XII (artikel 99 tot en met 101).
- g) maatregelen ter ondersteuning van innovatie, met bijzondere nadruk op kleine midcapondernemingen en kleine en middelgrote ondernemingen, waaronder start-ups: hoofdstuk VI, artikel 57 tot en met artikel 63, plus verlichtingen elders (zie hieronder).
Wat de Digitale omnibus veranderde
Artikel 1, punt 1, van Verordening (EU) 2026/1744 vervangt alleen punt g van lid 2. Oorspronkelijk stond er "met bijzondere nadruk op kmo's, waaronder start-ups"; nu staan de kleine midcapondernemingen erbij, zelfs voorop. De rest van artikel 1 bleef gelijk.
Punt 4 van hetzelfde artikel voegt aan artikel 3 de definities toe: kmo (punt 14 bis, naar Aanbeveling 2003/361/EG) en kleine midcaponderneming (punt 14 ter, naar punt 2 van de bijlage bij Aanbeveling (EU) 2025/1099): een onderneming die geen kmo is, waar minder dan 750 personen werkzaam zijn, met een jaaromzet van ten hoogste 150 miljoen euro of een jaarbalanstotaal van ten hoogste 129 miljoen euro. Volgens overweging 6 van Verordening (EU) 2026/1744 hebben kleine midcaps vergelijkbare administratieve lasten als kmo's, en moeten maatregelen voor kleinschalige operatoren waar passend naar hen worden uitgebreid, met behoud van het beschermingsniveau.
In de geconsolideerde tekst noemen artikel 11, 17, 57, 70, 95, 96 en 99 de kleine midcaps; artikel 62 en 63 niet (zie mkb, start-ups en kleine midcaps). Het lagere boeteplafond geldt voor hen alleen bij artikel 99 lid 4 en 5 (lid 6 bis), niet bij een verboden praktijk.
Artikel 1 staat in hoofdstuk I en geldt sinds 2 februari 2025 (artikel 113, derde alinea, punt a); de nieuwe tekst van punt g sinds 27 juli 2026.
Waarom een doelartikel ertoe doet
Artikel 1 kan niemand schenden en er hangt geen boete aan. Toch doet het ertoe.
Uitleg van open normen. Het Hof van Justitie legt Unierecht uit naar de bewoordingen, de context en de doelstellingen van de regeling (arrest van 7 december 2023 in zaak C-634/21 (SCHUFA), punt 41); in punt 51 zag het zijn uitleg van artikel 22 AVG bevestigd door de context en de doelen van de AVG. Open normen zijn er genoeg: een "significant risico op schade" (artikel 6 lid 3), "aanzienlijke wijzigingen" in het ontwerp (artikel 111 lid 2), een "essentiële overheidsdienst" (bijlage III punt 5). Bij het invullen daarvan weegt artikel 1 mee.
Het doel werkt twee kanten op. Volgens overweging 58 mag de verordening innovatieve benaderingen bij de overheid niet belemmeren, mits die systemen geen hoog risico meebrengen. Naar onze lezing vraagt artikel 1 dus een afweging, geen ruimste of smalste lezing. En doelgerichte uitleg verandert geen duidelijke tekst.
Een productregeling met grondrechtenbescherming. Lid 2 onder a spreekt de taal van productwetgeving. Overweging 3 noemt artikel 114 VWEU, de interne-marktbepaling, als grondslag, en artikel 16 VWEU voor de regels over persoonsgegevens bij biometrie en rechtshandhaving; overweging 9 plaatst de verordening in het nieuwe wetgevingskader. Omdat ze ook grondrechten beschermt, kent deze productwet een beoordeling van de gevolgen voor de grondrechten (artikel 27) en een recht op uitleg (artikel 86).
Naast de AVG, niet erboven
Volgens artikel 2 lid 7 laat de AI Act de AVG onverlet, onverminderd artikel 4 bis en artikel 59. De omnibus verving daar het inmiddels geschrapte artikel 10 lid 5 door artikel 4 bis, de uitzondering voor het verwerken van bijzondere persoonsgegevens bij het opsporen en corrigeren van vooringenomenheid (artikel 1, punt 2, van Verordening (EU) 2026/1744; zie de biastoets).
Artikel 1 AVG is een vergelijkbaar doelartikel: bescherming van natuurlijke personen bij de verwerking van persoonsgegevens en vrij verkeer van die gegevens. Lid 2 zegt dat de AVG de grondrechten en fundamentele vrijheden van natuurlijke personen beschermt, met name het recht op bescherming van persoonsgegevens (artikel 8 van het Handvest). Naar onze lezing maakt voldoen aan de AI Act een verwerking van persoonsgegevens nog niet rechtmatig, en omgekeerd.
Voorbeeld 1: de gemeente
Een gemeente wil AI die aanmeldingen voor schuldhulpverlening rangschikt: wie krijgt eerst een gesprek, wie komt op de wachtlijst. Verzonnen voorbeeld.
Is dit hoog risico? Bijlage III punt 5 onder a noemt AI die bedoeld is om door of namens overheidsinstanties te worden gebruikt om te beoordelen of personen in aanmerking komen voor essentiële overheidsuitkeringen en -diensten, of om die te verlenen, te beperken, in te trekken of terug te vorderen. Schuldhulpverlening staat er niet letterlijk. Volgens overweging 58 is wie zulke diensten aanvraagt er doorgaans van afhankelijk en bevindt hij zich in een kwetsbare positie ten opzichte van de bevoegde autoriteiten. Artikel 34 lid 3 van het Handvest erkent en eerbiedigt het recht op sociale bijstand om sociale uitsluiting en armoede te bestrijden. Naar onze lezing is schuldhulpverlening daarom een essentiële overheidsdienst. Of dit systeem onder punt 5 onder a valt, hangt af van wat de rangorde doet: punt 5 onder a noemt beoordelen en verlenen of beperken, niet het vaststellen van een volgorde (prioriteren noemt bijlage III alleen in punt 5 onder d). Bepaalt de rangorde in de praktijk wie wel en wie niet of pas veel later geholpen wordt, dan is het systeem naar onze lezing in beginsel hoog risico. Artikel 6 lid 3 helpt dan niet: een rangorde per inwoner op basis van persoonlijke omstandigheden is profilering, en een bijlage III-systeem dat profileert is altijd hoog risico.
Wat dan volgt. Gaat het systeem na 2 december 2027 in gebruik, dan gelden de plichten van de gebruiksverantwoordelijke (artikel 26), waaronder menselijk toezicht door bekwame medewerkers (lid 2), de beoordeling van de gevolgen voor de grondrechten vóór het eerste gebruik (artikel 27 lid 1) en registratie (artikel 26 lid 8 en artikel 49 lid 3). Was hetzelfde type en model al eerder in de handel of in gebruik (overweging 39 van Verordening (EU) 2026/1744), dan gelden die plichten volgens artikel 111 lid 2 pas bij aanzienlijke wijzigingen in het ontwerp, en voor een systeem bedoeld voor overheidsinstanties uiterlijk op 2 augustus 2030. Bouwt zij het zelf en zet zij het onder eigen naam in, dan is zij ook aanbieder (artikel 3 punt 3 en 4). "Mensgericht" betekent hier naar onze lezing: de medewerker kan de rangorde doorbreken.
Wat nu al geldt. Artikel 4 en het verbod op sociale scoring (artikel 5 lid 1 onder c); naar onze lezing raakt dat verbod een rangorde binnen de schuldhulpverlening zelf niet, zolang die niet leidt tot een ongerechtvaardigde of onevenredige behandeling. Verder de AVG: een grondslag, meestal een taak van algemeen belang (artikel 6 lid 1 onder e AVG), en een DPIA bij een waarschijnlijk hoog risico (artikel 35 AVG). Artikel 22 AVG vraagt een besluit, uitsluitend geautomatiseerd, met rechtsgevolgen of een vergelijkbaar aanmerkelijk effect (SCHUFA, punt 43). Bepaalt de rangorde grotendeels wie geholpen wordt zonder inhoudelijke blik van een medewerker, dan kan zij naar onze lezing zo'n besluit zijn; in SCHUFA oordeelde het Hof zo over de score van een kredietbureau waarvan hoofdzakelijk afhangt of een bank een overeenkomst sluit. Een echte beoordeling door de medewerker haalt het besluit buiten artikel 22 AVG. Zie ook AI-fraudesignalen in de bijstand.
Voorbeeld 2: de bank en de verzekeraar
Een bank koopt een kredietmodel voor particulieren bij een leverancier met 400 medewerkers. Ook verzonnen.
- De tekst geeft het antwoord. Kredietbeoordeling van natuurlijke personen is in beginsel hoog risico (bijlage III punt 5 onder b). De bank doet vanaf 2 december 2027 een grondrechtenbeoordeling (artikel 27 lid 1); voor een model dat al eerder in gebruik was, geldt artikel 111 lid 2.
- Punt g in de praktijk. Is de leverancier een kleine midcaponderneming, dan mag zij de elementen van bijlage IV op vereenvoudigde wijze verstrekken met het formulier dat de Commissie daarvoor opstelt (artikel 11 lid 1), en is haar kwaliteitsbeheer evenredig aan haar omvang (artikel 17 lid 2).
- De grens van doelgerichte uitleg. Een verzekeraar beoordeelt declaraties onder een ziektekostenverzekering met AI. Bijlage III punt 5 onder c noemt risicobeoordeling en prijsstelling, geen claimbeoordeling. Naar onze lezing maakt artikel 1 dat niet alsnog hoog risico; dat kan de Commissie via artikel 7, of de Uniewetgever met een wijziging van de verordening. Artikel 4 geldt wel, artikel 50 alleen als het systeem bijvoorbeeld rechtstreeks met verzekerden communiceert (lid 1), en de AVG geldt volledig; artikel 22 AVG speelt als een declaratie uitsluitend geautomatiseerd wordt afgewezen.
Wat u nu doet
- Leg vast hoe artikel 1 en de overwegingen uw lezing dragen als de tekst geen antwoord geeft.
- Noteer in uw AI-register of u of uw leverancier kmo of kleine midcaponderneming is.
- Houd twee sporen aan: een DPIA waar artikel 35 AVG die eist, en een FRIA als u overheidsorganisatie of verlener van openbare diensten bent of krediet of levens- en ziektekostenverzekeringen beoordeelt (artikel 27 lid 1), vanaf de datum die voor u geldt; voor bestaande systemen met artikel 111 lid 2.
Welke plichten bij uw toepassing spelen, ziet u met de casus-check.
Veelgestelde vragen over artikel 1 van de AI Act
Bronnen
Nieuwsbrief
Elke dinsdag de AI Act-week vooruit in 5 minuten
Praktische duiding van deadlines, richtsnoeren en toezicht, zodat u weet wat er deze week toe doet. Geen spam en u schrijft zich met één klik weer uit.
Praktisch en kort · Geen spam · Met één klik uitschrijven